Vừa bịt kẽ hở chống hành vi vi phạm, vừa không khép lại hy vọng sống của bệnh nhân nặng

Trước những lo lắng của dư luận về quy định hiến tặng mô, tạng đối với người dưới 18 tuổi trong bối cảnh nguy cơ tội phạm xuyên quốc gia và hành vi trục lợi luôn hiện hữu, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội) khẳng định sự phản biện của xã hội là hoàn toàn dễ hiểu. Tuy nhiên, thay vì né tránh hay có nhìn nhận cực đoan, giải pháp căn cơ là hoàn thiện hành lang pháp lý chặt chẽ hơn: Vừa bịt kẽ hở chống lại các hành vi vi phạm đạo đức và pháp luật, vừa không khép lại cánh cửa hy vọng sống của những bệnh nhân nặng đang chờ đợi cơ hội cuối cùng.

Để luật tường minh, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề xuất phân chia người hiến thành hai nhóm cụ thể: Nhóm người hiến khỏe mạnh, đang sống, đại biểu đề xuất: Tuyệt đối cấm lấy mô, tạng không có khả năng tái tạo và gây nguy hiểm đến tính mạng. Với mô, tạng có khả năng tái tạo như máu, tế bào gốc, người dưới 18 tuổi chưa phát triển hoàn chỉnh cơ thể cũng không được lấy, trừ trường hợp đặc biệt đã qua đánh giá chuyên khoa. Quá trình lấy bắt buộc phải có sự đồng ý của bản thân, gia đình, có giám định ADN và chỉ hiến cho người cùng huyết thống gần. Đây chính là "nút chặn" triệt tiêu nguy cơ kẻ xấu bắt cóc, tấn công trẻ mồ côi hoặc giả làm con nuôi. Người từ 18 đến 25 tuổi chỉ được hiến cho người cùng huyết thống. Người trên 25 tuổi hiến cho người ngoài gia đình phải có sự giám sát của hội đồng độc lập, không liên quan đến ê-kíp phẫu thuật và gia đình người nhận.

Nhóm người hiến chết não, chết tuần hoàn, đại biểu nêu ý kiến: Việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do hội đồng độc lập thực hiện. Trường hợp tử vong không rõ nguyên nhân, tai nạn, nghi ngờ bạo hành hay người lang thang không gia đình bắt buộc phải có kết luận của pháp y và cơ quan điều tra khẳng định không có dấu hiệu hình sự. Với trẻ dưới 18 tuổi ở nhóm này, cần hạn chế hiến tạng, trừ trường hợp đặc biệt khi gia đình đồng ý và chỉ hiến cho người cùng huyết thống dưới sự giám sát độc lập. Đối với người trên 18 tuổi, không được lấy tạng nếu họ đã có văn bản từ chối trước đó.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu cũng chỉ ra bất cập trong truyền thông khiến việc ghép mô giác mạc,một loại mô lấy từ người tử vong rất nhân đạo, hiện nay phần lớn lại phải mua từ nước ngoài với chi phí rất đắt đỏ.

Bảo đảm quyền tự quyết và xác định rõ giá trị pháp lý

Đóng góp ý kiến về điều kiện lấy bộ phận cơ thể ở người chếthoặc chết tuần hoàn, đại biểu Trần Thị Hoa Ry (Đoàn ĐBQH Cà Mau) phân tích: Quy định người từ đủ 18 tuổi trở lên đã đăng ký hiến tạng khi sống nhưng khi chết vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào văn bản đồng ý của đại diện gia đình sẽ làm giảm giá trị pháp lý của việc đăng ký và hạn chế quyền tự quyết của người hiến. Đồng thời, cơ sở y tế sẽ gặp khó khăn khi phát sinh ý kiến trái chiều giữa các thành viên gia đình, vốn được giải thích rất rộng trong dự thảo, có thể liên quan đến hàng chục người.

Đại biểu Trần Thị Hoa Ry đề nghị ban soạn thảo bổ sung quy định theo hướng: Đối với người từ đủ 18 tuổi trở lên đã đăng ký hiến hợp pháp, việc lấy tạng được thực hiện trên cơ sở tôn trọng nguyện vọng người hiến. Cơ sở y tế có trách nhiệm xác minh tính hợp pháp, thông báo và phối hợp với đại diện gia đình. Nếu có tranh chấp về tính xác thực của nguyện vọng hiến thì tạm dừng việc lấy tạng cho đến khi được giải quyết. Quy định này giúp cân bằng giữa quyền tự quyết, tình cảm gia đình và tạo niềm tin cho người dân khi đăng ký.

Công bằng trong điều phối và nguyên tắc "tạng là vô giá"

Về thứ tự ưu tiên trong điều phối tạng, đại biểu Trần Thị Hoa Ry đề nghị cân nhắc bỏ tiêu chí ưu tiên cho người bệnh thuộc cơ sở y tế có công phát hiện, vận động và duy trì nguồn hiến. Bởi nguồn tạng hiến là tài sản nhân đạo quý giá của cộng đồng, việc phân bổ phải hoàn toàn dựa trên tiêu chí chuyên môn khách quan (mức độ cấp cứu, độ tương thích, thời gian chờ, hiệu quả ca ghép), bảo đảm công bằng cho mọi bệnh nhân.

Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh nguyên tắc của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Phân bổ tạng phải dựa trên tiêu chí lâm sàng và đạo đức, tuyệt đối không dựa trên khả năng tài chính. Không được để con người tự quyết định bằng cảm tính ai được ghép mà phải dùng máy tính với thuật toán tự động để chấm điểm và ưu tiên cho trẻ em. Để chống tiêu cực, kíp lấy tạng không được biết người nhận là ai và mọi trường hợp ngoại lệ phải do Hội đồng Quốc gia phê duyệt, công khai trên hệ thống.

Về chi phí, Đại biểu Nguyễn Lân Hiếu khẳng định: "Tạng là vô giá, tuyệt đối không thể mua bán. Chi phí người bệnh chi trả chỉ bao gồm dịch vụ điều phối, vận chuyển, phẫu thuật và thuốc ức chế miễn dịch. Tất cả phải minh bạch để Bảo hiểm y tế có định mức thanh toán".

Tách bạch chi phí kỹ thuật và xử lý nghiêm hành vi tiếp tay

Liên quan đến kỹ thuật lập pháp, đại biểu Nguyễn Minh Đức (Đoàn ĐBQH TP.HCM) chỉ rõ sự mâu thuẫn giữa khoản 3 Điều 4 và tên gọi Điều 7, dễ dẫn đến hiểu nhầm là Nhà nước thừa nhận thương mại hóa mô tạng. Đại biểu đề nghị bỏ đoạn "trừ các trường hợp quy định tại Điều 7" và đổi tên Điều 7 thành "Hoạt động cung cấp dịch vụ kỹ thuật vi sinh, lưu trữ, bảo quản và chi phí dịch vụ", khẳng định Nhà nước chỉ cho phép thu phí đối với hoạt động kỹ thuật, công nghệ, vật tư, tuyệt đối không thương mại hóa chế phẩm từ cơ thể người, tuân thủ Tuyên bố Istanbul và khuyến nghị của WHO.

Từ thực tiễn triệt phá các đường dây mua bán tạng của lực lượng công an, đại biểu Nguyễn Minh Đức nhấn mạnh các đối tượng không thể thực hiện nếu thiếu sự can thiệp chuyên môn của người làm y tế. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 6 các hành vi nghiêm cấm cụ thể: Nghiêm cấm mua bán, môi giới dưới mọi hình thức đối với mọi loại mô, bộ phận cơ thể, tế bào, chế phẩm sinh học và xác.

Nghiêm cấm các cơ sở khám chữa bệnh và người có chuyên môn y tế thực hiện lấy, ghép mô tạng khi biết hoặc có căn cứ để biết giao dịch đó vi phạm nguyên tắc nhân đạo, tự nguyện hoặc có yếu tố thương mại, môi giới trái phép. Nghiêm cấm làm giả, xác nhận sai sự thật giấy tờ quan hệ thân nhân, tình trạng huyết thống nhằm hợp thức hóa hồ sơ hiến, ghép tạng.