Vào đầu thế kỷ XIX, vùng đất băng giá ở cực Nam Trái Đất vẫn là một ẩn số lớn, thu hút trí tưởng tượng của giới khoa học tại Mỹ và châu Âu. Liệu nơi đây là một đại dương rộng mở, một lục địa thực thụ hay chỉ là một quần đảo? Dù nhiều báo cáo mô tả thời tiết khắc nghiệt và giá lạnh, không ít nhà địa lý học thời bấy giờ vẫn gọi khu vực này là Terra Australis Incognita – tiếng Latin có nghĩa là “Vùng đất phương Nam chưa được biết đến”.

Trong bối cảnh đó, Hải quân Mỹ đã triển khai một chuyến thám hiểm quy mô lớn nhằm khám phá Terra Australis và Thái Bình Dương. Tháng 8/1838, Trung úy Hải quân Mỹ Charles Wilkes rời xưởng hải quân Norfolk, dẫn đầu đoàn thám hiểm gồm gần 350 người trên 6 con tàu. Bốn năm sau, ông trở về nước với những phát hiện mà theo nhà văn Nathaniel Philbrick, tác giả cuốn “Sea of Glory: America’s Voyage of Discovery, The U.S. Exploring Expedition, 1838–1842”, đã “vẽ lại bản đồ thế giới”.

Trong hành trình vòng quanh địa cầu, Wilkes đã khảo sát và lập bản đồ nhiều vùng đất mới ở Thái Bình Dương và các khu vực xa xôi khác. Dù không phải là người đầu tiên đặt chân lên Nam Cực, ông đã lập bản đồ khoảng 2.400 km bờ biển phía Đông Nam Cực, qua đó chứng minh rằng đây là một lục địa thực sự chứ không phải quần đảo hay vùng biển rộng. Tuy nhiên, phần lớn những đóng góp của Wilkes đã bị lãng quên, lu mờ bởi tranh cãi nội bộ và danh tiếng của các nhà thám hiểm khác.

Theo giáo sư Gillen D’Arcy Wood, Đại học Illinois Urbana - Champaign, tác giả cuốn “Land of Wondrous Cold: The Race to Discover Antarctica and Unlock the Secrets of Its Ice”, câu chuyện về Wilkes đáng lẽ có thể được kể theo cách khác: “Nếu không vì những khiếm khuyết cá nhân và việc thiếu khả năng tạo dựng hình ảnh trước công chúng, tên tuổi của ông đã không rơi vào quên lãng như vậy”.

Những giả thuyết ban đầu về Nam Cực

Trước Wilkes, nhà thám hiểm người Anh James Cook từng vượt qua Vòng Nam Cực trong chuyến hải trình vào thập niên 1770, nhưng không thể tiếp cận lục địa. Những mô tả khắc nghiệt của Cook về điều kiện tự nhiên nơi đây đã khiến các chuyến thám hiểm sau đó chùn bước trong nhiều năm.

Đến thế kỷ XIX, khi các lục địa lớn ở Bắc bán cầu đã được xác lập, giới khoa học lại đặt câu hỏi về phần còn lại của Trái Đất ở cực Nam. Một số học giả châu Âu cho rằng chắc chắn phải tồn tại một khối lục địa “cân bằng” ở Nam bán cầu, trong khi một số người khác tin rằng nơi đây chỉ là một vùng biển rộng lớn. Cũng có giả thuyết cho rằng Nam Cực là một quần đảo, thậm chí có người tin vào thuyết “Trái Đất rỗng”, theo đó con người có thể đi vào bên trong hành tinh qua các cực.

Dưới thời Tổng thống Andrew Jackson, Mỹ bắt đầu lên kế hoạch cho một chuyến thám hiểm toàn cầu nhằm khẳng định sự hiện diện hải quân tại Thái Bình Dương, đồng thời phục vụ các mục tiêu thương mại và khoa học. Tuy nhiên, ngay từ khi được Quốc hội phê chuẩn năm 1836, chuyến đi đã vấp phải nhiều tranh cãi chính trị.

Một số lãnh đạo hải quân nghi ngờ khả năng Mỹ có thể thực hiện một hành trình quy mô như vậy. Tranh cãi về người chỉ huy, tình trạng trì hoãn và thiếu thốn trang thiết bị khiến dư luận và báo chí gọi đây là “Chuyến thám hiểm đáng tiếc”. Nhiều sĩ quan cấp cao từ chối đảm nhận vai trò chỉ huy trong bối cảnh bê bối và bất ổn.

Cuối cùng, Hải quân Mỹ chọn Charles Wilkes, khi đó 40 tuổi, giữ vai trò chỉ huy. Dù có tiếng là một chuyên gia khảo sát giỏi, Wilkes lại thiếu kinh nghiệm chỉ huy quy mô lớn. Ông chấp nhận nhiệm vụ và chính thức dẫn đầu Đoàn Thám hiểm Mỹ, còn gọi là Đoàn Wilkes, khởi hành năm 1838 trên soái hạm USS Vincennes. Cùng tham gia chuyến đi còn có các sĩ quan quân đội, chín nhà khoa học và họa sĩ.

Lập bản đồ vùng đất chưa biết

Trong 4 năm, Wilkes và đoàn thám hiểm đã di chuyển khoảng 140.000 km, khảo sát 280 hòn đảo ở Thái Bình Dương và lập bản đồ gần 1.300 km bờ biển Tây Bắc Thái Bình Dương của Bắc Mỹ.

Cuối năm 1839, sau khi đến Australia, đoàn tàu tiến về phía Nam Cực. Tháng 1/1840, đoàn thám hiểm Mỹ gần như đồng thời xuất hiện tại khu vực này với đoàn thám hiểm của Pháp do Jules Dumont d’Urville dẫn đầu. Trong khi đoàn Pháp cắm cờ trên một hòn đảo ngoài khơi rồi quay về phía Bắc, Wilkes bất chấp khuyến cáo của đội ngũ y tế và điều kiện thời tiết khắc nghiệt, vẫn tiếp tục hành trình.

Ông đã lập bản đồ khoảng 2.400 km bờ biển phía Đông Nam Cực, khu vực sau này được gọi là Wilkes Land, và trở thành người đầu tiên xác định rằng Terra Australis có quy mô của một lục địa, bị bao phủ bởi một lớp băng dày. Wilkes mô tả đặc điểm địa hình và màu sắc của nước biển cho thấy đây không phải là quần đảo, mà là một khối đất liền rộng lớn.

Sau đó, đoàn thám hiểm tiếp tục khảo sát vùng Tây Bắc Thái Bình Dương, bao gồm lãnh thổ Oregon và khu vực vịnh Puget Sound. Năm 1842, đoàn trở về Mỹ sau khi mất 2 con tàu và 28 sĩ quan, thủy thủ, nhưng thu thập được khối lượng lớn dữ liệu khoa học, bản đồ và mẫu vật. Wilkes sau đó công bố bộ sách nhiều tập “Narrative of the United States Exploring Expedition”.

Nhà thám hiểm bị lãng quên

Dù đạt được những thành tựu khoa học quan trọng, Charles Wilkes không được ghi nhận xứng đáng trong lịch sử. Theo các nhà nghiên cứu, một nguyên nhân lớn là phong cách lãnh đạo độc đoán và thất thường của ông, gây tổn hại tinh thần đoàn thám hiểm.

Sau khi trở về nước, Wilkes đối mặt với hàng loạt phiên tòa binh. Ông bị cáo buộc tấn công và sát hại người bản địa Fiji (sau đó được tuyên trắng án), cũng như hành vi đánh roi trái phép đối với sĩ quan cấp dưới -tội danh khiến ông bị kết án và khiển trách công khai. Một số đối thủ châu Âu và sĩ quan hải quân Mỹ còn cáo buộc ông làm giả bản đồ Nam Cực, dù nhiều sử gia sau này cho rằng sai sót do điều kiện kỹ thuật và con người là lời giải thích hợp lý hơn.

Bên cạnh đó, câu chuyện về Wilkes bị lu mờ bởi việc Anh có khả năng quảng bá tốt hơn cho nhà thám hiểm James Clark Ross, người đến Nam Cực sau Wilkes và được quốc tế vinh danh rộng rãi.

Dù vướng nhiều tranh cãi, Wilkes vẫn được thăng hàm Phó Đô đốc. Ông một lần nữa bị đưa ra tòa án binh trong Nội chiến Mỹ trước khi qua đời năm 1877. Tuy nhiên, những phát hiện khoa học của ông đã đặt nền móng cho các nghiên cứu Nam Cực sau này, góp phần thúc đẩy làn sóng hợp tác khoa học quốc tế tại lục địa băng giá này vào cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX.