Cú sốc năng lượng trong bối cảnh tăng trưởng mong manh

Những cuộc không kích giữa Mỹ, Israel và Iran không chỉ làm rung chuyển Trung Đông, mà đang tạo ra một chuỗi phản ứng dây chuyền đối với kinh tế toàn cầu. Từ giá dầu, vận tải biển, hàng không cho tới thị trường tài chính, xung đột lần này đang đặt thế giới trước nguy cơ một cú sốc năng lượng mới trong bối cảnh tăng trưởng vốn đã mong manh.

Các tổ chức như Cơ quan Năng lượng Quốc tế(IEA), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF)và Ngân hàng Thế giới (WB) đều cho rằng cú sốc chiến sự Trung Đông đã dẫn đến giá dầu, khí đốt và phân bón tăng cao, kéo theo những lo ngại về an ninh lương thực và tình trạng mất việc làm.

Mặc dù đối mặt với một số rủi ro về thuế quan, đà tăng trưởng toàn cầu dự kiến ​​sẽ tiếp tục kéo dài sang năm 2026, nâng dự báo tăng trưởng toàn cầu trước xung đột lên 3,4%. Tuy nhiên, cuộc chiến ở Trung Đông đã làm gián đoạn đà phát triển này. Việc đóng cửa eo biển Hormuz và thiệt hại nghiêm trọng đối với các cơ sở hạ tầng quan trọng trong khu vực trọng yếu đối với nguồn cung nhiên liệu toàn cầu làm dấy lên nguy cơ khủng hoảng năng lượng lớn nếu xung đột tiếp diễn.

Mức độ ảnh hưởng nghiêm trọng đối với kinh tế thế giới phụ thuộc vào thời gian và quy mô của cuộc xung đột và tốc độ phục hồi sản xuất và vận chuyển năng lượng sau khi chiến sự kết thúc.

Theo phân tích của IMF, giá cả hàng hóa tăng cao là một cú sốc cung tiêu cực điển hình, làm tăng chi phí cho hàng hóa và dịch vụ tiêu thụ nhiều năng lượng, làm gián đoạn chuỗi cung ứng, đẩy lạm phát lên cao và làm giảm sức mua. Những tác động này có thể được khuếch đại khi các doanh nghiệp và người lao động cố gắng bù đắp những tổn thất, dẫn đến vòng xoáy giá cả - tiền lương, đặc biệt là khi kỳ vọng lạm phát không được neo giữ tốt.

Thêm vào đó, rủi ro vĩ mô gia tăng và triển vọng chính sách tiền tệ thắt chặt hơn có thể kích hoạt sự điều chỉnh giá đột ngột trên thị trường tài chính - với định giá tài sản thấp hơn nhiều, phí bảo hiểm rủi ro cao hơn, dòng vốn chảy ra nhiều hơn và đồng đô la tăng giá - làm thắt chặt điều kiện tài chính và làm giảm tổng cầu.

3 kịch bản đối với kinh tế thế giới

IMF dự báo nếu cuộc xung ở Trung Đông kết thúc sớm thì giá cả hàng hóa năng lượng trong năm 2026 tăng khoảng 19%, tăng trưởng toàn cầu đạt 3,1% trong năm nay và lạm phát chung ở mức 4,4%. Trong trường hợp việc đóng cửa eo biển Hormuz kéo dài hơn và thiệt hại thêm đối với các cơ sở khoan và lọc dầu sẽ gây gián đoạn nền kinh tế toàn cầu sâu rộng hơn và lâu hơn.

Trong kịch bản bất lợi, giá năng lượng có thể tăng mạnh hơn trong năm nay cùng với kỳ vọng lạm phát gia tăng và một số điều kiện tài chính thắt chặt, tăng trưởng sẽ giảm xuống 2,5% trong năm nay và lạm phát tăng lên 5,4%.

Trong kịch bản nghiêm trọng, khi sự gián đoạn nguồn cung năng lượng kéo dài sang năm sau, kỳ vọng lạm phát trở nên ít ổn định hơn đáng kể và điều kiện tài chính thắt chặt mạnh, tăng trưởng toàn cầu sẽ giảm xuống 2% trong năm nay và năm sau, trong khi lạm phát sẽ vượt quá 6%.

Các quốc gia trên thế giới sẽ cảm nhận tác động khác nhau. Giống như các đợt tăng giá hàng hóa trước đây, các nước nhập khẩu chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Các nền kinh tế thu nhập thấp và đang phát triển - đặc biệt là những nền kinh tế dễ bị tổn thương và có nguồn dự trữ hạn chế - có khả năng bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Các nước xuất khẩu năng lượng vùng Vịnh sẽ phải đối mặt với hậu quả kinh tế từ cơ sở hạ tầng bị hư hại, gián đoạn sản xuất, hạn chế xuất khẩu, và hoạt động du lịch và kinh doanh suy yếu. Kiều hối sẽ giảm ở các quốc gia cung cấp lao động di cư cho khu vực.

Cuộc chiến ở Trung Đông cho thấy trật tự quốc tế đang chịu áp lực ngày càng tăng, với các liên minh rạn nứt, các cuộc xung đột mới và những lo ngại về an ninh quốc gia đang định hình chính sách kinh tế. Ngoài tổn thất về con người, chiến tranh còn gây ra những tổn thất kinh tế lớn, dai dẳng và những sự đánh đổi khó khăn.

Ngoài các cuộc xung đột đang diễn ra, căng thẳng địa chính trị đang định hình lại một thế giới ngày càng đa cực với làn sóng hạn chế thương mại do tất cả các khối kinh tế lớn áp đặt, gây tổn hại đến hợp tác và tăng trưởng quốc tế.

“Bóng mây đen” che phủ kinh tế toàn cầu

Ngoài IMF, Cơ quan Năng lượng Quốc tế và Ngân hàng Thế giới cũng đánh giá cú sốc xung đột ở Trung Đông đã dẫn đến giá dầu, khí đốt và phân bón tăng cao, kéo theo những lo ngại về an ninh lương thực và tình trạng mất việc làm. Nguồn thu xuất khẩu của một số quốc gia sản xuất dầu và khí đốt ở Trung Đông cũng sụt giảm nghiêm trọng.

Hiện tình hình vẫn còn rất bất ổn, và hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz vẫn chưa trở lại bình thường. Ngay cả sau khi eo biển này được khơi thông, sẽ cần thời gian để nguồn cung toàn cầu của các hàng hóa chủ chốt quay trở lại mức trước xung đột - và giá nhiên liệu, phân bón có thể vẫn duy trì ở mức cao trong thời gian dài do thiệt hại đối với cơ sở hạ tầng.

Trong khi tăng trưởng ở các nền kinh tế phát triển có dấu hiệu chậm lại, các quốc gia đang phát triển và các nền kinh tế nghèo lại đối mặt với khó khăn về tài khóa, cán cân thanh toán, chi phí sản xuất tăng cao và đồng tiền mất giá. Nhiều quốc gia phải chật vật đối phó với các khó khăn kinh tế trong khi nguồn lực phát triển bị hạn chế.

Thế giới vẫn đang trong quá trình phục hồi sau nhiều biến động từ đại dịch COVID-19, lạm phát cao, sự đứt gãy chuỗi cung ứng, và tác động từ các cuộc xung đột. Bức tranh kinh tế toàn cầu còn nhiều “bóng mây đen” và chưa thể tăng trưởng bền vững như kỳ vọng.