Những yêu cầu không thể thiếu

Để thực hiện hiệu quả nhiệm vụ được giao, đáp ứng yêu cầu khắt khe về chất lượng, số lượng, tính chính thống của tin bài, yêu cầu chính trị, ngoại giao…, các phóng viên thường trú nước ngoài phải đáp ứng nhiều tiêu chí.

Đầu tiên là bản lĩnh chính trị vững vàng, tinh thần kỷ luật cao và sự nhạy cảm chính trị. Đây là yếu tố mang tính cốt lõi đối với phóng viên thường trú nước ngoài. Sống trong lòng một xã hội có thể chế chính trị khác, thậm chí có nhiều trường hợp “ở phía bên kia”, nếu phóng viên không tự ý thức rõ mình là ai, làm gì, phục vụ ai và cái gì… sẽ vô cùng nguy hiểm, thậm chí đánh mất mình, ngòi bút sẽ không còn thẳng, đó là chưa kể đến những sai lầm về mặt chính trị một cách vô thức. Bản lĩnh chính trị và việc tuân thủ tuyệt đối chỉ đạo tuyên truyền là kim chỉ nam cho hoạt động của phóng viên thường trú nước ngoài, và là chỗ dựa, là phao cứu sinh trong nhiều trường hợp.

Yếu tố thứ hai là phải có cả trình độ nghiệp vụ báo chí và trình độ ngoại ngữ, đặc biệt là ngôn ngữ của nước hoặc khu vực sở tại, càng giỏi càng tốt, và biết càng nhiều ngoại ngữ càng tốt. Đây là yếu tố được người trong nghề gọi là “phải đi bằng hai chân”. Chỉ cần thiếu đi một trong hai yếu tố này, mọi thứ sẽ khập khiễng. Nếu chỉ có nghiệp vụ tốt, nhưng ngoại ngữ kém, sẽ ít có tư liệu để viết, và ngược lại, ngoại ngữ có giỏi đến mấy, nhưng không có cách viết hay, mọi tác phẩm sẽ trở nên khô cứng.

Tiếp theo là kinh nghiệm, hiểu biết về địa bàn và quan hệ rộng. Đây là vấn đề cần thời gian và tinh thần cầu thị mới có được. Cũng giống như khi xây một cái nhà, chúng ta không thể xây tầng 1, tầng 2 ngay, nếu như chưa có móng. Cần không ngừng đọc, xem, đi, gặp và ghi nhớ những gì biết được qua những lần học hỏi, giao lưu, tiếp xúc. Cũng cần ý thức rõ vai trò “đại sứ thiện chí” của Việt Nam khi tiếp xúc với các đối tác, công chúng nước ngoài để có một thái độ thân thiện, hòa đồng. Điều này sẽ giúp nhà báo đi sâu hơn vào lòng xã hội sở tại để từ đó nâng cao hiểu biết và kinh nghiệm.

Nỗi niềm ít ai thấu

Từ những đòi hỏi, yêu cầu rất cao như thế, công việc của một phóng viên thường trú nước ngoài rất vất vả. Xin trích một ngày trong Nhật ký phóng viên để cùng hình dung.

8h-9h: đọc kỹ nội dung chỉ đạo tuyên truyền trên nhóm chung, đọc báo, lướt web trong khi vừa nghe radio hoặc xem TV.

9h-12h: bắt đầu làm tin

12h-13h: ăn trưa kết hợp đọc báo, nghe đài, xem TV

13h: đi họp báo hoặc ra hiện trường (nếu có sự kiện)

16h-19h: tập hợp tin chính trong ngày để làm

19h-19h30: tập hợp hóa đơn, chứng từ trong ngày phục vụ quyết toán kinh phí

19h30: ăn tối hoặc tham dự chiêu đãi, giao lưu…

21h: đọc báo, nghe đài, xem TV… và tiếp tục làm tin nếu có sự kiện quan trọng.

Đó chỉ là những nét chính, còn nếu có sự kiện lớn, hoặc hoạt động của lãnh đạo Đảng, nhà nước, đoàn các địa phương… mọi thời gian biểu đều vô nghĩa. Các phóng viên phải chia nhau bám đoàn và trực ở trụ sở để đưa tin về nhà sớm nhất có thể. Nhịn đói hoặc nhai bánh mỳ là điều thường xuyên như… cơm bữa.

Đó là chưa kể đến những chuyến đi công tác địa phương hoặc các chuyến tham gia Press tour do cơ quan ngoại giao sở tại tổ chức, với lịch trình dày đặc, đi như chưa từng bao giờ được đi, thu âm phỏng vấn như chưa bao giờ được phỏng vấn, chụp ảnh như chưa bao giờ được chụp ảnh… mà mục đích chỉ là để tiết kiệm thời gian và chi phí.

Việc phóng viên thường trú phải kiêm nhiệm nhiều đầu việc cũng là “nỗi niềm ít ai thấu”. Vừa là tướng, vừa là lính, vừa là phóng viên lại kiêm luôn kế toán, vừa là thủ trưởng, vừa là lái xe.... Tặc lưỡi một cái là chi sai nguyên tắc, thiếp đi một lúc là lọt tin. Cái tâm thế ấy, chỉ có “ở trong chăn mới biết….”.

Bên cạnh đó là việc tuân thủ những quy định, nhiều khi khá oái oăm, của nước sở tại, địa phương nơi cư trú hoặc cơ quan đối tác. Cứ thế, ngày qua ngày, phóng viên thường trú nước ngoài lớn dần và những gì từng trải trở thành tài sản vô giá. Đặc biệt, ngoài những nhọc nhằn là những niềm vui, sự động viên, là động lực để phóng viên thường trú nước ngoài hoàn thành nhiệm vụ của mình.

Động lực lớn lao và niềm tự hào

Trong những niềm vui, sự động viên đó, đầu tiên phải kể đến sự đãi ngộ ngày một cao mà Đảng, Nhà nước dành cho cán bộ công tác nhiệm kỳ nói chung và phóng viên thường trú nước ngoài của VOV nói riêng. Mức sinh hoạt phí địa bàn tăng cao, sự tạo điều kiện cho gia đình, vợ con hoặc chồng con của phóng viên thường trú… cũng là động lực quan trọng giúp các nhà báo yên tâm công tác.

Đặc biệt, sự cảm thông, quan tâm sâu sắc, sự tạo điều kiện thiết thực, sự chỉ đạo kịp thời, sát sao của Lãnh đạo VOV, các ban chức năng, các ban biên tập… không chỉ là sự động viên, mà còn là điểm tựa, là nguồn cảm hứng để phóng viên thường trú nước ngoài của VOV cố gắng hoàn thành nhiệm vụ chính trị được giao. Có những thứ tưởng chừng như “chuyện thường ngày ở huyện”, nhưng lại giúp ích to lớn cho tác nghiệp. Ví dụ như việc các biên tập viên trong nước đặt bài trực tiếp. Đáp lại lời cảm ơn của các biên tập viên ở nhà là câu “không phải cảm ơn, có các bạn đặt bài, tôi đỡ mất công nghĩ đề tài mà vẫn viết đúng và trúng…”.

Ngoài ra, còn một yếu tố nữa là tình cảm của công chúng nước ngoài đối với VOV. Có thể nói không chủ quan rằng, đây là lợi thế chỉ Tiếng nói Việt Nam mới có được. Nhật Bản là một ví dụ điển hình. Theo thống kê của Hiệp hội sóng ngắn Nhật Bản (BCL Renmei), tại nước này có hơn 1 triệu thính giả nghe VOV thường xuyên và khoảng gần 200 VOV Fan Club trải khắp các tỉnh thành. Có nghĩa rằng, đi đến đâu cũng có khả năng gặp người hâm mộ Tiếng nói Việt Nam.

Trong chuyến công tác địa phương hồi tháng 8/2024, tôi gặp bão rất lớn và bị kẹt lại một ga tàu. Vốn tính không thích cồng kềnh, nên hành lý của tôi chỉ có túi xách đựng 2 bộ quần áo và vài vật dụng cá nhân. Khi xác định phải ngủ tại nhà ga, tâm lý lo ngại xuất hiện. “Mình không còn đủ trẻ để ngã đâu cũng là nhà được”. Tôi vừa thầm nghĩ, vừa đưa mắt tìm một vị trí có thể ngả lưng, thì bắt gặp ánh mắt của một nhân viên nhà ga. Anh này nhìn tôi khá chăm chú, khác với phong cách của người Nhật, nên khiến tôi chú ý.

Khi tôi tiến lại gần, anh ta hỏi: “Anh có phải là An (tên phát thanh viên trên sóng tiếng Nhật của tôi) của VOV không?”. Khi tôi bảo “phải”, thì anh ta nói luôn một mạch: “Đúng rồi! Ban nãy nhìn anh, tôi đã ngờ ngợ vì chỉ thấy anh qua ảnh ở trên website, nhưng nghe giọng thì đúng rồi! Đêm qua tôi vẫn nghe giọng anh đọc lời xướng Đây là Tiếng nói Việt Nam… trên nhạc hiệu của VOV đấy! Anh bị kẹt lại à, tìm được khách sạn chưa? Mà chắc chưa, vì không còn chỗ đâu. Thôi, nếu anh không ngại, anh chờ tý rồi về nhà tôi nghỉ một đêm. Em trai tôi đang đi du lịch nên còn phòng cho anh”. Thế là tôi vượt qua đêm bão bùng một cách êm thấm với bữa ăn ngon, giường êm, chăn ấm, và… miễn phí. Nhờ đêm đó, tôi có được phóng sự “Chuyện trong tâm bão ở Nhật Bản”, đăng trên báo điện tử VOV.VN.

Thay lời kết

Nhà báo Mai Thúc Long - nguyên Phó Tổng giám đốc VOV, khi dạy nhóm phóng viên mới đã từng nói rằng, nhà báo không cần biết sâu ngay về một vấn đề nào đó, nhưng phải biết càng rộng càng tốt, khi cần biết sâu thì tìm hiểu thêm. Nhà báo Trần Quang Khải - nguyên Phó Tổng giám đốc VOV thì ví von là làm báo giống như nấu cơm. Đứa trẻ 8 tuổi cũng có thể nấu bát cơm ngon bằng nồi cơm điện. Một nghệ nhân cũng nấu ra bát cơm, nhưng chỉ cần cầm hạt gạo là nghệ nhân biết ngay cần bao nhiêu nước, bao nhiêu lửa - điều mà trẻ con không thể biết.

Trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu của công chúng ngày một cao và niềm tin cùng sự chú ý chỉ dành cho những thông tin từ người trong cuộc, vai trò, vị trí của phóng viên thường trú nước ngoài - những người trong cuộc, tỷ lệ thuận với yêu cầu này. Phóng viên thường trú nước ngoài không chỉ là để khẳng định vị thế của Đài quốc gia, mà còn phải là sứ giả, là đầu mối gắn kết VOV nói riêng và Việt Nam nói chung với bạn bè quốc tế. Và, vượt lên trên tất cả là niềm tự hào về thương hiệu Tiếng nói Việt Nam.