Phải có cơ chế giám sát, hậu kiểm, thu hồi rõ ràng gắn với kết quả đầu ra

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ quan điểm chỉ đạo cần quán triệt 3 nguyên tắc: Tạo thuận lợi tối đa cho nhà đầu tư hợp pháp nhưng không nới lỏng kỷ cương pháp luật; tăng tính chủ động trong điều hành nhưng không làm mờ ranh giới thẩm quyền; tăng ưu đãi, hỗ trợ có chọn lọc nhưng phải kiểm soát được nguồn lực và đo lường được hiệu quả.

Nêu 4 vấn đề lớn của dự thảo luật, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn thống nhất với định hướng mở rộng tiếp cận thị trường, nhưng lưu ý không giao cho Chính phủ quyền tự nới lỏng các điều kiện đã được quy định tại luật, nghị quyết của Quốc hội, pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội và các điều ước quốc tế.

Theo đó, nghị định của Chính phủ không thể đưa ra để thay thế việc thực hiện các thỏa thuận quốc tế hay các văn bản cấp luật. Do đó, cần rà soát kỹ các cam kết WTO, CPTPP, EVFTA cùng các cam kết song phương; tránh tình trạng nới lỏng quá mức dẫn đến nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia hoặc gây xung đột với các cam kết quốc tế. Chủ tịch Quốc hội đề nghị cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra bám sát các quy định pháp luật và điều ước quốc tế để tránh nguy cơ tranh chấp, khiếu kiện quốc tế về sau.

Theo Chủ tịch Quốc hội, việc gì có thể phân cấp được cho Chính phủ và chính quyền địa phương nhằm điều hành nhanh, phục vụ phát triển đất nước thì Quốc hội phân cấp. Nhưng những nội dung thuộc thẩm quyền của Quốc hội, liên quan đến cam kết quốc tế thì bắt buộc phải được quy định chặt chẽ trong luật.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu: "Cần có chính sách ưu đãi, hỗ trợ đầu tư đặc biệt gắn với cam kết và kết quả thực hiện. Luật cần quy định rõ các nguyên tắc, tiêu chí cơ bản để xác định dự án được hưởng ưu đãi đặc biệt, nhất là mức độ tác động lan tỏa, khả năng tạo động lực phát triển và đóng góp vào nâng cao sức cạnh tranh của nền kinh tế; hạn chế giao quá nhiều nội dung quyết định cho văn bản dưới luật.

Đồng thời, cần thiết lập cơ chế giám sát, hậu kiểm và thu hồi ưu đãi rõ ràng, gắn với kết quả đầu ra thực tế, thay vì chỉ dựa trên cam kết ban đầu. Các tiêu chí đầu ra cần được quy định cụ thể, như tỷ lệ nội địa hóa, việc thành lập trung tâm chuyển giao công nghệ lõi, qua đó giúp nhà đầu tư xác định rõ mức độ ưu đãi tương ứng".

Song song với đó, cần đơn giản hóa thủ tục đầu tư và đẩy mạnh chuyển đổi số; rà soát kỹ tính thống nhất với pháp luật chuyên ngành, đặc biệt là việc lựa chọn nhà đầu tư đối với các dự án sử dụng khu vực biển; áp dụng thủ tục đặc biệt cho các công nghệ chiến lược như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), trung tâm dữ liệu; đồng thời làm rõ vai trò kết nối của Cổng một cửa đầu tư quốc gia.

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý một số nội dung khác như: Cần giải trình rõ việc kéo dài thời hạn dự án trong khu công nghiệp sinh thái lên tối đa 70 năm; tăng cường liên kết giữa khối doanh nghiệp FDI với nền kinh tế trong nước; ưu tiên các dự án công nghệ cao, giá trị gia tăng lớn, thân thiện với môi trường. Đặc biệt, lần sửa đổi này phải bảo đảm tính đồng bộ với các luật liên quan đã ban hành như Luật Đầu tư công, Luật Đất đai, Luật Khoa học và Công nghệ.

Cắt tiền kiểm phải đi liền với hậu kiểm thực chất

Đối với dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chỉ rõ: Tiêu chí phân loại đối tượng đánh giá tác động môi trường hiện nay chủ yếu giao cho Chính phủ và nhiều tiêu chí còn mang tính định tính. Nguy cơ tác động xấu chủ yếu phát sinh ở giai đoạn thi công; trong khi tiêu chí còn mờ, không gian "xin – cho" rộng, luật hóa tiêu chí nhưng chưa có định lượng rõ ràng.

Chủ tịch Quốc hội đặc biệt băn khoăn về việc lược bỏ khu dân cư tập trung, nguồn nước cấp sinh hoạt khỏi nhóm yếu tố nhạy cảm về môi trường; đồng thời nhấn mạnh những yếu tố gắn trực tiếp với sức khỏe người dân thì không thể đơn giản hóa. Việc ban hành luật về bảo vệ môi trường là để nâng cao chất lượng sống của nhân dân, nên phải thực hiện quyết liệt.

Thực tế hiện nay cho thấy tình trạng ô nhiễm trong khu dân cư, rác sinh hoạt, chất thải y tế, ô nhiễm nguồn nước và chất lượng không khí vẫn còn nhức nhối. Tại Hà Nội, TP.HCM và các đô thị lớn, các cơ quan chức năng cần đánh giá xem thiết bị, máy móc đo đạc mức độ ô nhiễm có chính xác không, cách tính toán ra sao để người dân thực sự an tâm.

Bên cạnh đó, việc miễn đánh giá tác động môi trường cho dự án thứ cấp trong khu công nghiệp, cụm công nghiệp chỉ nên áp dụng khi hạ tầng xử lý chất thải đã được đầu tư đồng bộ; đồng thời phải loại trừ các dự án có lượng khí thải lớn, chất thải nguy hại hoặc nhập khẩu phế liệu. Khi luật có hiệu lực, cần tăng cường kiểm tra thực tế tại các khu công nghiệp, làng nghề để nắm rõ tình hình xử lý môi trường.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đặc biệt lưu ý: "Phân cấp phải đi đôi với trách nhiệm và cơ chế điều phối liên vùng, bởi ô nhiễm môi trường không bị giới hạn bởi địa giới hành chính. Thực tế, sông Nhuệ, sông Đáy và hệ thống Bắc Hưng Hải nhiều năm qua vẫn chưa được xử lý triệt để. Khi trách nhiệm thuộc về nhiều bên nhưng không được phân định rõ ràng, dễ dẫn đến tình trạng “cha chung không ai khóc”. Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý.

Về trách nhiệm người đứng đầu, cần gắn trách nhiệm với các chỉ tiêu chất lượng môi trường có thể đo lường, đồng thời công khai kết quả định kỳ. Việc quy trách nhiệm phải rõ ràng, cụ thể, tránh chung chung, nhưng cũng không để tồn tại kẽ hở khiến các bên né tránh trách nhiệm".

Về nguồn lực, Chủ tịch Quốc hội cho biết có ý kiến đề nghị luật hóa mức sàn 2% tổng chi ngân sách cho sự nghiệp bảo vệ môi trường (tương tự như lĩnh vực khoa học và công nghệ). Trước các băn khoăn về việc ảnh hưởng đến nguyên tắc cân đối ngân sách, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh Kết luận số 75 của Trung ương đã nêu rõ: Nếu không luật hóa thì phải chỉ ra cơ chế nào bảo đảm thực hiện? Kinh phí cho môi trường không thể chỉ chi khi ngân sách còn dư.

Trước định hướng quản trị môi trường bằng dữ liệu số, Chủ tịch Quốc hội đặt câu hỏi: Con số cắt giảm 90% thủ tục hành chính dựa trên cơ sở nào khi danh mục thủ tục nằm ở nghị định mà nghị định thì chưa ban hành? Ở cấp tỉnh, cấp xã, nơi cán bộ môi trường chủ yếu là kiêm nhiệm thì có đủ sức đảm đương khâu hậu kiểm hay không?

Ngoài ra, đối với các dự án có tác động liên tỉnh mà các địa phương không thống nhất được ý kiến thì ai sẽ là người ra quyết định cuối cùng? Khoản 887 tỷ đồng các doanh nghiệp đã nộp vào Quỹ Bảo vệ môi trường Việt Nam để hỗ trợ tái chế chưa giải ngân sẽ được xử lý thế nào khi dự thảo luật bỏ hình thức này? Quy định kiểm kê khí nhà kính hàng năm trong khi số lượng tổ chức thẩm định còn rất ít liệu có đẩy doanh nghiệp vào thế vi phạm hay không? Khi trao đổi tín chỉ carbon ra quốc tế, ai là người quyết định tỷ lệ tối thiểu giữ lại đóng góp cho quốc gia, hay do các bên tự thỏa thuận?

Chủ tịch Quốc hội đề nghị cần tuyên truyền rộng rãi trong nhân dân về thị trường tín chỉ carbon quốc tế, đồng thời làm rõ quyền lợi của đồng bào trực tiếp tham gia giữ rừng, trồng lúa phát thải thấp được bảo đảm ra sao khi tham gia thị trường này.

Một lần nữa, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh tinh thần xuyên suốt của lần sửa luật này là: Cắt thủ tục nhưng không cắt trách nhiệm; Nới tiền kiểm nhưng siết hậu kiểm; Phân cấp nhưng không phân tán; Tuyệt đối không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần.