Trung thực, liêm chính phải là điều kiện tiên quyết

Vấn đề đặt ra là đâu mới là tiêu chí quan trọng nhất khi lựa chọn hiệu trưởng sau sáp nhập trường học? Các tiêu chí thường được nêu là có phẩm chất đạo đức tốt, có uy tín, năng lực nổi trội, trách nhiệm và kinh nghiệm quản lý. Những tiêu chí này cần thiết nhưng vẫn còn khá chung chung. “Phẩm chất đạo đức tốt” thường được xác nhận bằng nhận xét, hồ sơ hoặc phiếu tín nhiệm. Trong khi đó, sự trung thực và liêm chính lại ít được tách thành một tiêu chí độc lập để xem xét, đánh giá.

Lâu nay, người ta thường mặc định người đã được quy hoạch, giới thiệu và bổ nhiệm làm hiệu trưởng thì đương nhiên phải trung thực. Thực tế cho thấy không nên tiếp tục mặc định như vậy. Khi bệnh thành tích chưa được khắc phục, việc quản lý tài chính và nguồn lực ngày càng phức tạp, hồ sơ năng lực có thể được làm đẹp, còn tình trạng liên kết thiếu minh bạch, dạy thêm, học thêm không đúng quy định, lạm thu hoặc mất dân chủ trong nhà trường vẫn xảy ra ở không ít nơi, thì trung thực và liêm chính phải là điều kiện tiên quyết. Năng lực lãnh đạo chỉ nên là tiêu chí để lựa chọn trong số những người đã đáp ứng yêu cầu về trung thực và liêm chính.

Sự thiếu trung thực trước hết thể hiện ở việc không phản ánh đúng chất lượng nhà trường. Điểm số được làm đẹp, học sinh yếu vẫn được lên lớp, bạo lực học đường bị che giấu hoặc báo cáo không đầy đủ, báo cáo chỉ nêu thành tích và lược bỏ hạn chế. Hiệu trưởng có thể không trực tiếp sửa điểm, nhưng nếu tạo áp lực thành tích hoặc dung túng thì sự thiếu trung thực sẽ lan xuống giáo viên.

Một biểu hiện khác là thiếu liêm chính trong quản lý nguồn lực. Hiệu trưởng có ảnh hưởng lớn đến mua sắm, sửa chữa, bữa ăn bán trú, dạy thêm, tuyển dụng hợp đồng, phân công chuyên môn và đánh giá viên chức. Có trường hợp thủ tục đầy đủ, hồ sơ hợp lệ, nhưng kết quả lại ưu tiên người thân cận, nhà cung cấp quen biết hoặc nhóm có lợi ích. Cái sai nằm ở chỗ quyền lực được sử dụng để phục vụ lợi ích riêng thay vì lợi ích của nhà trường.

Bên cạnh đó là tình trạng “giả năng lực”. Có người sở hữu nhiều danh hiệu, sáng kiến, chứng chỉ và hồ sơ chỉn chu, nhưng không giải quyết được những vấn đề thực tế của nhà trường. Họ nói nhiều về đổi mới nhưng không giúp giáo viên dạy tốt hơn; báo cáo nhiều hoạt động nhưng học sinh không tiến bộ. Nếu chỉ nhìn vào hồ sơ và khả năng trình bày, những người như vậy rất dễ được đánh giá cao.

Nghiên cứu của Brandon Palmer với nhan đề “Tuyển chọn hiệu trưởng: Nghiên cứu trên phạm vi toàn quốc về tiêu chí và quy trình lựa chọn hiệu trưởng” tại Hoa Kỳ cho thấy các tiêu chí được nhắc đến nhiều nhất là khả năng giao tiếp, lấy học sinh làm trung tâm, kỹ năng làm việc với con người và hiểu biết về chương trình, giảng dạy. Liêm chính cũng là một trong những phẩm chất được nhấn mạnh, đứng thứ năm trong số các tiêu chí được đề cập. Tuy nhiên, việc tuyển chọn vẫn chủ yếu dựa vào phỏng vấn, hồ sơ và người giới thiệu - những phương thức mang tính chủ quan, độ tin cậy và khả năng dự báo còn hạn chế. Vấn đề vì thế không chỉ là xác định đúng tiêu chí, mà còn phải có cách kiểm chứng để bảo đảm ứng viên thực sự đáp ứng những tiêu chí đó.

Hệ lụy không chỉ dừng lại ở vài báo cáo thiếu chính xác. Giáo viên sẽ hiểu rằng nói thật có thể bất lợi, còn làm đẹp thành tích thì an toàn hơn. Người thẳng thắn dễ bị xem là khó hợp tác; người khéo chiều lãnh đạo, biết “nghe nhạc hiệu đoán chương trình”, lại dễ có cơ hội tiến thân. Dữ liệu nhà trường vì thế mất độ tin cậy, cơ quan quản lý không nhìn thấy đúng vấn đề để phân bổ nguồn lực. Sau sáp nhập, nếu việc phân công nhân sự và sử dụng nguồn lực bị chi phối bởi quan hệ, phe nhóm thì trường mới sẽ khó ổn định.

Chọn hiệu trưởng bằng dữ liệu, không bằng hồ sơ đẹp

Trước hết, cần coi trung thực là điều kiện loại trừ, không phải tiêu chí mềm để cộng điểm. Ứng viên có bằng cấp cao, nhiều thành tích hoặc điều hành giỏi nhưng có bằng chứng làm sai lệch số liệu, che giấu sai phạm, thiếu minh bạch trong sử dụng nguồn lực thì không nên được giao quyền đứng đầu.

Trung thực không thể được đánh giá bằng câu hỏi: “Đồng chí có trung thực không?” hoặc bằng những nhận xét chung như “có phẩm chất đạo đức tốt”. Cần xem xét lịch sử hành động của ứng viên: số liệu ở đơn vị từng phụ trách có đáng tin cậy hay không; khi xảy ra sai sót, họ nhận trách nhiệm hay đẩy xuống cấp dưới; việc phân công công việc và sử dụng tài chính có minh bạch hay không; họ có bảo vệ người nói thật hay không; những thành tích trong hồ sơ có thể kiểm chứng được hay không.

Việc xác minh cần dựa trên hồ sơ công việc, kết quả thanh tra, dữ liệu tài chính, kết quả học tập và ý kiến từ nhiều phía. Những ý kiến bất lợi phải gắn với sự việc cụ thể và người được xem xét phải có quyền giải trình. Không nên đồng nhất sự thẳng thắn với thiếu mềm dẻo, cũng không nên coi người được nhiều phiếu tín nhiệm là đương nhiên liêm chính.

Sau khi ứng viên đáp ứng yêu cầu về trung thực và liêm chính, mới so sánh năng lực lãnh đạo. Hiệu trưởng sau sáp nhập phải biết lãnh đạo hoạt động dạy và học, quản lý sự thay đổi, ổn định đội ngũ, kết nối các điểm trường, phân bổ nguồn lực công bằng và chịu trách nhiệm về kết quả thực chất. Có thể sử dụng các bài tập tình huống để đánh giá năng lực và phẩm chất thay vì chỉ nghe trình bày chương trình hành động.

Sáp nhập trường học là dịp để rà soát lại cách lựa chọn người đứng đầu. Không nên chọn người thuận tiện cho việc bố trí, có hồ sơ đẹp hoặc nói hay. Cần lựa chọn dựa trên dữ liệu lịch sử, với những số liệu đáng tin cậy, các quyết định có thể kiểm chứng và trách nhiệm được xác định rõ.

Trung thực quyết định một người có đủ tư cách được trao quyền hay không; năng lực lãnh đạo quyết định trong số những người đủ tư cách, ai là người phù hợp nhất. Muốn học sinh học thật, thi thật và giáo viên dạy thật thì trước hết hiệu trưởng phải thật trong mọi hoạt động lãnh đạo và quản lý của mình.