Sau lễ kỷ niệm 250 năm lập quốc với không khí đậm màu sắc yêu nước, Tổng thống Donald Trump rời Washington tới Thổ Nhĩ Kỳ để gặp lãnh đạo các đồng minh châu Âu tại Thượng đỉnh NATO – nơi ông được kỳ vọng sẽ không tuyên bố “độc lập” khỏi khối.

Từ lâu, ông Trump tỏ ra hoài nghi về NATO và các đồng minh châu Âu, cho rằng liên minh được Mỹ xây dựng sau Chiến tranh thế giới thứ hai nhằm đối phó Liên Xô đã tận dụng quá mức sự hào phóng của Washington.

Trong nhiệm kỳ thứ hai tại Nhà Trắng, Tổng thống Mỹ ngày càng quen thuộc với những màn thể hiện tại các hội nghị NATO. Người ta cho rằng ông thích tạo ra sức ép, đe dọa các nhà lãnh đạo đồng minh rồi quan sát cách họ tìm cách xoa dịu Washington.

Bức xúc trong quan hệ giữa hai bờ Đại Tây Dương càng gia tăng sau khi ông Trump đe dọa sáp nhập Greenland hồi tháng 1 và khiến giá năng lượng tăng mạnh sau chiến dịch quân sự nhằm vào Iran. Đó là lý do khiến tỷ lệ ủng hộ ông tại châu Âu suy giảm.

Trước thềm Thượng đỉnh tại Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ, nhà lãnh đạo Mỹ phàn nàn rằng các đồng minh châu Âu không tham gia cuộc chiến của Mỹ với Iran; đồng thời tiếp tục chỉ trích mức chi tiêu quốc phòng của họ. Điều này vẫn diễn ra bất chấp sức ép từ Washington đã thúc đẩy các nước này tăng ngân sách đáng kể.

Sau hơn 1 năm kể từ Thượng đỉnh tại La Hay, Hà Lan, không khí trong ngày khai mạc cuộc họp tại Ankara vẫn là cảm giác bất an khi nhà lãnh đạo Mỹ vẫn chưa quên ý định rút khỏi NATO. Trong khi, châu Âu cũng không mấy thoải mái với áp lực của Tổng thống Trump.

“Lá bài” chi tiêu quốc phòng để chiều lòng ông Trump

Tổng Thư ký NATO Mark Rutte hồi tháng trước đã khởi động cho hội nghị Thượng đỉnh tại Thổ Nhĩ Kỳ khi ca ngợi vai trò lãnh đạo của Tổng thống Mỹ Trump. Ông cũng đích thân trình bày tại Phòng Bầu dục một bản báo cáo về mức tăng chi tiêu quốc phòng của châu Âu, được gọi là dự án “nghìn tỷ USD của Trump”.

Không dừng lại ở đó, các quan chức NATO và các nhà ngoại giao châu Âu dự kiến mang đến Ankara những con số chi tiêu quốc phòng rất lớn để đáp ứng mong muốn của nhà lãnh đạo Mỹ.

Liên minh sẽ nhấn mạnh rằng các đồng minh châu Âu và Canada đã chi thêm 139 tỷ USD cho quốc phòng trong năm ngoái. NATO cũng dự kiến công bố các hợp đồng mua sắm vũ khí và ý định thư trị giá hàng tỷ USD.

Các đồng minh còn hy vọng đưa ra những cam kết liên quan đến an ninh tại eo biển Hormuz, dù nhiều nước cho rằng cần có sự đồng ý của Tehran trước khi triển khai lực lượng hải quân tới khu vực để xử lý số thủy lôi đang cản trở hoạt động hàng hải.

Dù các bên tỏ ra cố gắng, nhiều vấn đề an ninh cốt lõi của NATO đang bị lu mờ bởi bất đồng giữa Mỹ và châu Âu.

Cường độ của cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine lại gia tăng trong những tuần gần đây, trong khi nỗ lực trung gian hòa giải của Mỹ gần như đình trệ.

Các nhà ngoại giao NATO đang đàm phán về cam kết hỗ trợ quân sự cho Ukraine trị giá khoảng 70 tỷ USD trong năm nay và năm tới, và dự kiến công bố tại hội nghị. Chủ đề này sẽ trở lại và kiểm tra mức độ đồng thuận giữa Mỹ và châu Âu.

Đại sứ Mỹ tại NATO Matthew Whitaker cho biết hội nghị lần này sẽ là dịp đánh giá tiến độ thực hiện cam kết mà các đồng minh đưa ra năm ngoái: dành 5% GDP cho quốc phòng vào năm 2035. Ông khẳng định Mỹ “không bỏ đi”, nhưng cho biết chính quyền Trump sẽ tìm cách ưu đãi các quốc gia chi tiêu nhiều nhất, thông qua các lợi ích như tăng thời gian tiếp xúc với lãnh đạo Mỹ hoặc được ưu tiên trong mua sắm và tiếp cận khí tài quốc phòng.

Phép thử của chính châu Âu

Việc NATO có thể giàn xếp ổn thỏa các bất đồng hơn 1 năm qua phần nhiều là nhờ công của Tổng thư ký Mark Rutte. Cựu Thủ tướng Hà Lan theo đuổi một chiến lược đơn giản: xoa dịu Tổng thống Mỹ Donald Trump cả công khai lẫn riêng tư, đồng thời tận dụng các lời đe dọa của Washington để thúc đẩy các nước châu Âu tự mình tăng cường năng lực quân sự.

Mục tiêu là tạo ra sự phân chia chi phí công bằng hơn để giữ Mỹ ở lại NATO. Nếu điều đó không thành công, ít nhất nỗ lực này cũng sẽ giúp châu Âu tự bảo vệ mình.

Tại hội nghị thượng đỉnh ở La Hay năm ngoái, ông Rutte đã thuyết phục các nước châu Âu tăng chi tiêu quốc phòng. Thách thức hiện nay là khiến họ sử dụng khoản chi này theo cách có thể giúp gắn kết liên minh chặt chẽ hơn, cả về chiến lược lẫn năng lực thực tế. Điều đó sẽ diễn ra trong trong hai ngày họp tại Ankara.

Nhưng nhiều khó khăn mới sẽ lại đợi Tổng thư ký Mark Rutte ở phía trước. Đó là phải giải quyết những điểm yếu cố hữu của châu Âu, vốn đã làm khó NATO trong nhiều thập kỷ: chủ nghĩa bảo hộ công nghiệp, sự nghi kỵ mang tính dân tộc và xu hướng đổ lỗi cho Mỹ.

Pháp và Đức chưa thể thống nhất hợp tác trong các lĩnh vực quốc phòng truyền thống như chế tạo máy bay chiến đấu và phòng không. Vì vậy, việc phối hợp hiệu quả trong các loại vũ khí mới như máy bay không người lái trên không và trên biển càng trở nên khó khăn hơn.

Nỗ lực phát triển máy bay chiến đấu chung của châu Âu đã đổ vỡ hồi tháng 6 do Pháp và Đức tranh cãi về việc ai sẽ được hưởng lợi kinh tế nhiều hơn.

Pháp cũng không tham gia sáng kiến hợp tác phòng không lớn nhất của hơn 20 nước NATO châu Âu, thay vào đó muốn phát triển công nghệ riêng.

Khi châu Âu chần chừ, năng lực hợp tác yếu kém lâu nay đang trở thành một điểm dễ tổn thương nguy hiểm đối với NATO.

Ngay cả với quyết tâm xây dựng năng lực tự chủ về sản xuất quốc phòng, châu Âu cũng còn mất nhiều thời gian để biến ý chí thành kết quả.

Các thành viên châu Âu đã chi tiêu ít cho quốc phòng trong nhiều thập kỷ kể từ sau khi Bức tường Berlin sụp đổ, khiến mức độ sẵn sàng chiến đấu suy giảm nghiêm trọng.

Hạm đội tàu chiến của Anh hiện chỉ còn một phần so với trước đây. Đức trong nhiều năm không đạt mục tiêu chi 2% GDP cho quốc phòng và hiện có chưa đến 200.000 quân nhân tại ngũ, trong khi Mỹ có khoảng 1,3 triệu quân nhân.

Một số quốc gia “tuyến đầu” như Ba Lan và Phần Lan có lực lượng dầy dặn hơn, nhưng không nước nào có thể thay thế phần năng lực mà Mỹ đảm nhận bấy lâu, bao gồm vận tải quân sự chiến lược, tiếp nhiên liệu trên không, tình báo chiến trường và khả năng tấn công chính xác các mục tiêu sâu trong lãnh thổ đối phương.

Kể từ hội nghị La Hay, phần lớn thành viên NATO đã tăng chi tiêu quốc phòng, trong đó đáng chú ý nhất là Đức, nước đang hướng tới mục tiêu chi 5% GDP trước thời hạn năm 2035. Nhưng mức chi này không đồng đều và bắt đầu lộ rõ những giới hạn.

Hơn thế nữa, để lấp đầy “khoảng trống” một khi Mỹ bỏ lại, châu Âu không chỉ cần chi nhiều hơn mà còn phải mua đúng trang bị và phối hợp hiệu quả hơn.

Cựu Đại sứ Mỹ tại NATO Julie Smith ví von: “Nếu coi đây là một bữa tiệc mà ai cũng được chọn món mang đến, mọi người sẽ mang theo đĩa giấy và khoai tây chiên, trong khi người Mỹ vẫn phải mang bít tết”.

Bối cảnh hiện tại khiến hội nghị Thượng đỉnh NATO được quan tâm đặc biệt. Vẫn còn đó những “ngòi nổ” khiến bất đồng và tức giận có thể bị công khai ngay tại bàn hội nghị, kéo theo những đổ vỡ không mong muốn.

Tài dẫn dắt và thu xếp của Tổng thư ký Mark Rutte lại có dịp để thể hiện khi ông lên kế hoạch tổ chức hội nghị với thời lượng ngắn, các phiên họp ngắn và một tuyên bố chung ngắn gọn.

Việc giảm thời gian tiếp xúc cũng là một cách để tránh các bức xúc giữa các bên bộc phát thành tranh cãi.

Ông Rutte cũng vẫn duy trì sự lạc quan quen thuộc. Trong một cuộc trao đổi tại trụ sở NATO vào giữa tháng 6, khi được hỏi nỗ lực cứu liên minh đang diễn ra thế nào, Tổng thư ký NATO trả lời: “Tôi chưa bao giờ lo lắng về NATO. Liên minh vẫn ở đó, rất mạnh mẽ”.

Tuy nhiên, phép thử ở hội nghị lần này sẽ cho thấy thực chất sự đoàn kết đó là gì.

Khi sự nghi kỵ và tranh cãi tiếp diễn, vấn đề không còn chỉ là liệu Mỹ có còn là đồng minh tốt của châu Âu hay không. Đó còn là liệu các nước châu Âu có thể trở thành những đồng minh tốt của chính họ hay không.