Nhiều năm trước khi căn cứ không quân Prince Sultan ở Saudi Arabia bị tấn công, các chỉ huy quân sự Mỹ đã cảnh báo về nguy cơ các căn cứ của nước này tại Vùng Vịnh có thể trở thành mục tiêu của tên lửa và máy bay không người lái (UAV) Iran. Tuy nhiên, những đề xuất nhằm giảm thiểu rủi ro đã không được triển khai.

Cảnh báo bị phớt lờ khiến Prince Sultan trở thành mục tiêu

Trong những năm gần đây, giới chỉ huy Mỹ lo ngại rằng các căn cứ tại Saudi Arabia và các quốc gia Vùng Vịnh dễ bị tổn thương trước năng lực tên lửa và UAV ngày càng gia tăng của Iran. Một trong những đề xuất là bố trí các máy bay chủ lực tại khu vực phía Tây Saudi Arabia - nơi có khoảng cách xa hơn với Iran, qua đó giảm nguy cơ bị tấn công.

Tuy nhiên, kế hoạch này đã không được thực hiện.

Theo các quan chức đương nhiệm và cựu quan chức Mỹ, cả chính quyền của Tổng thống Joe Biden và Tổng thống Donald Trump đều không hành động theo khuyến nghị nâng cấp mạng lưới căn cứ tại khu vực gần Biển Đỏ, mà ưu tiên tăng cường hiện diện quân sự tại khu vực Thái Bình Dương nhằm đối phó với Trung Quốc.

Sau khi Mỹ phối hợp với Israel tiến hành các cuộc không kích Iran, Tehran đã nhiều lần nhắm mục tiêu vào căn cứ không quân Prince Sultan – cơ sở quân sự lớn của Saudi Arabia và là điểm đồn trú của lực lượng Mỹ trong nhiều thập kỷ.

Trong một cuộc tấn công hôm 27/3, tên lửa đạn đạo và UAV của Iran đã gây thiệt hại nặng hoặc phá hủy một số máy bay Mỹ tại căn cứ này, bao gồm máy bay cảnh báo sớm E-3 AWACS và các máy bay tiếp dầu. Khoảng 12 binh sĩ Mỹ bị thương, trong đó có 2 người bị thương nặng. Căn cứ này nằm cách Iran chưa đầy 640km.

Theo Bộ Quốc phòng Mỹ, đây không phải là một cuộc tấn công ngoài dự đoán, mà đúng với những lo ngại đã được cảnh báo từ trước.

Trung tướng Không quân Mỹ đã nghỉ hưu Thomas Bergeson, cựu Phó Tư lệnh Bộ Tư lệnh Trung tâm (CENTCOM), cho rằng việc không triển khai mạng lưới phòng thủ ở phía Tây Saudi Arabia đã khiến Mỹ phải chấp nhận nhiều rủi ro hơn.

“Việc không thể hoạt động từ mạng lưới phòng thủ ở phía Tây khiến chúng tôi không có khoảng cách an toàn cần thiết trước năng lực của Iran. Các lựa chọn bị hạn chế hơn và do đó phải chấp nhận nhiều rủi ro hơn”, ông Bergeson nói.

Những hạn chế về lựa chọn

Ý tưởng xây dựng mạng lưới căn cứ ở phía Tây Saudi Arabia đã được đề xuất từ nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump, khi Mỹ nhận thấy năng lực tên lửa và UAV của Iran ngày càng gia tăng, đe dọa các cơ sở quân sự tại khu vực Vùng Vịnh, trong đó có Prince Sultan.

Tướng Thủy quân lục chiến Frank McKenzie, người đứng đầu CENTCOM giai đoạn 2019 - 2022, từng đề xuất kế hoạch này với Lầu Năm Góc, cho rằng Saudi Arabia có thể chi trả phần lớn chi phí. Người kế nhiệm, Tướng Eric Kurilla, cũng ủng hộ ý tưởng này.

Ngoài việc giảm nguy cơ bị tấn công, kế hoạch còn nhằm giúp Mỹ triển khai lực lượng và trang thiết bị tới phía Tây Saudi Arabia mà không cần đi qua eo biển Hormuz - điểm nghẽn chiến lược dễ bị gián đoạn.

Trên thực tế, Mỹ đã có một số điều chỉnh để giảm thiểu rủi ro. Các chỉ huy không quân Mỹ hiện điều hành chiến dịch từ căn cứ không quân Shaw tại bang Nam Carolina, nơi có trung tâm chỉ huy dự phòng thay thế cho căn cứ Al Udeid ở Qatar - vốn nằm trong tầm tấn công. Ngoài ra, nhiều máy bay Mỹ hoạt động từ các căn cứ tại Jordan và Israel, trong khi máy bay ném bom xuất phát từ Anh.

Theo các chuyên gia, những biện pháp này vẫn chưa đủ. Việc mở rộng mạng lưới căn cứ ở phía Tây Saudi Arabia cũng sẽ không thể loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa, do Iran đang phát triển các loại tên lửa và UAV tầm xa hơn. Tuy nhiên, điều này có thể làm phức tạp khả năng nhắm mục tiêu của Tehran và giảm áp lực cho lực lượng Mỹ.

Trung tướng Không quân Mỹ đã nghỉ hưu David Deptula nhận định: “Việc có thêm căn cứ ở phía Tây Saudi Arabia sẽ tạo chiều sâu, phân tán lực lượng và tăng khả năng sống sót, đồng thời tránh điểm nghẽn Hormuz. Một căn cứ ở vị trí đó không phải là bất khả xâm phạm, nhưng cũng rất khó bị vô hiệu hóa hoàn toàn”.

Bà Mara Karlin, cựu Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách chiến lược, cho biết ưu tiên của chính quyền Tổng thống Joe Biden là tập trung vào khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương thay vì mở rộng hiện diện tại Trung Đông.

“Chúng tôi không muốn gia tăng đáng kể hiện diện quân sự ở Trung Đông, mà tập trung nhiều hơn vào khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương”, bà Karlin nói.

Việc xây dựng mạng lưới căn cứ mới tại phía Tây Saudi Arabia khi đó cũng gặp nhiều rào cản, bao gồm yếu tố tài chính, quan hệ căng thẳng giữa chính quyền Tổng thống Joe Biden và Thái tử Mohammed bin Salman, cũng như những tính toán ngoại giao trong khu vực.

Thời điểm đó, Lầu Năm Góc không cảm thấy quá cấp bách vì chính quyền Tổng thống Biden không có kế hoạch phát động chiến tranh chống lại Iran. Ngoài ra, việc chuyển các khí tài quân sự đến các căn cứ phía Tây Saudi Arabia có thể gây ra những vấn đề nhạy cảm vì các quan chức Mỹ lo ngại về phản ứng của các quốc gia vùng Vịnh khác.

Bài toán chiến lược của Mỹ

Cho đến nay, kế hoạch này vẫn chưa được triển khai, trong khi các cuộc tấn công gần đây cho thấy những cảnh báo từ trước hoàn toàn có cơ sở.

Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth cho biết quân đội Mỹ đã triển khai các biện pháp tăng cường phòng thủ và phân tán lực lượng trước khi các cuộc tấn công phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran bắt đầu.

“Một trong những nguyên tắc quan trọng trong quân sự là tránh tạo ra các quy luật dễ đoán. Các chỉ huy đang liên tục điều chỉnh để bảo đảm lực lượng được bố trí đúng vị trí và không dễ bị nhắm mục tiêu,” ông nói đồng thời nhấn mạnh việc nhanh chóng triển khai thêm các hầm trú ẩn là ưu tiên hàng đầu.

Dù vậy, ông McKenzie cho rằng điều này là chưa đủ. Theo ông, Mỹ nên hợp tác với Saudi Arabia và các quốc gia như Ai Cập, Jordan và Oman để xác định các căn cứ nằm xa Iran hơn.

“Số lượng vũ khí của Iran có thể vươn tới các căn cứ đặt xa như vậy sẽ giảm đáng kể, thời gian cảnh báo sẽ tăng lên trong khi Tehran sẽ gặp khó khăn trong việc xác định mục tiêu, cụ thể là máy bay Mỹ hoạt động từ căn cứ nào”, ông McKenzie nhận định.