Khi Iran phóng hàng loạt tên lửa vào Israel, sau đó nhắm mục tiêu vào các căn cứ quân sự của Mỹ trong khu vực, nhiều nhà phân tích từng dự đoán năng lực tên lửa của Tehran sẽ suy yếu sau những đợt tấn công liên tiếp nhằm vào giới lãnh đạo quân sự và cơ sở hạ tầng của nước này. Tuy nhiên, thực tế cho thấy chương trình tên lửa của Iran vẫn duy trì hoạt động, nhờ mạng lưới cơ sở ngầm, hệ thống sản xuất phân tán và năng lực phóng được tổ chức theo hướng phi tập trung.

Diễn biến này đặt ra câu hỏi về cách Tehran tiếp tục hiện đại hóa kho vũ khí bất chấp nhiều năm chịu các lệnh trừng phạt kinh tế, các cuộc tấn công mạng và sức ép quân sự, đồng thời cho thấy những thay đổi có thể đang diễn ra trong các cuộc chiến tranh tên lửa trong tương lai.

Những tiến bộ trong lĩnh vực tên lửa của Iran phần nào cho thấy chiến tranh hiện đại đang thay đổi như thế nào, khi công nghệ tấn công phát triển nhanh hơn khả năng thích ứng của các hệ thống phòng thủ.

Vì sao Iran ưu tiên tên lửa thay vì máy bay chiến đấu?

Việc Iran tập trung phát triển tên lửa có thể bắt nguồn từ cuộc chiến tranh Iran - Iraq trong những năm 1980. Trong cuộc xung đột này, các cuộc tấn công bằng tên lửa của Iraq đã phơi bày những hạn chế của Iran trong việc bảo vệ các thành phố cũng như tiến hành các đòn đáp trả hiệu quả.

Sau chiến tranh, Tehran tiếp tục phải đối mặt với một thách thức lớn khác. Các lệnh trừng phạt quốc tế khiến việc mua sắm máy bay chiến đấu hiện đại và các trang thiết bị quân sự tiên tiến từ nước ngoài ngày càng khó khăn. Phần lớn lực lượng không quân Iran vẫn dựa vào những máy bay được mua trước Cách mạng Hồi giáo năm 1979, khiến nước này tụt hậu đáng kể so với nhiều đối thủ trong khu vực.

Thay vì cố gắng cạnh tranh với các nước như Israel hay Saudi Arabia về số lượng và chất lượng máy bay chiến đấu, Iran chuyển hướng đầu tư mạnh vào tên lửa. Không giống các máy bay chiến đấu hiện đại, tên lửa đạn đạo có thể được thiết kế và sản xuất trong nước, qua đó giúp Iran giảm mức độ phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và hạn chế tác động của các lệnh cấm vận vũ khí quốc tế.

Trong nhiều năm, Iran cũng xây dựng một mạng lưới rộng lớn các cơ sở tên lửa ngầm, thường được gọi là “thành phố tên lửa”, cùng hệ thống cơ sở sản xuất phân tán. Chiến lược này khiến các đối thủ khó có thể phá hủy toàn bộ chương trình tên lửa của Iran chỉ bằng một chiến dịch quân sự duy nhất, bởi hoạt động sản xuất, lưu trữ và triển khai được phân bổ trên nhiều địa điểm.

Từ tên lửa đến sức mạnh máy bay không người lái

Iran đã chuẩn bị cho chiến tranh tên lửa và máy bay không người lái trong nhiều thập kỷ, dựa trên chiến lược gồm ba trụ cột: mua sắm, tự sản xuất và triển khai phân tán.

Thay vì sản xuất toàn bộ tên lửa tại một địa điểm duy nhất, Iran đã chế tạo các bộ phận riêng lẻ, có thể được vận chuyển bí mật và lắp ráp ở những địa điểm khác. Cách tiếp cận phi tập trung này khiến chương trình tên lửa khó bị phát hiện và phá hủy hơn.

Các quan chức Israel được cho là đã nhận ra quy mô của chiến lược này sau khi phát hiện Iran tái xây dựng phần lớn chương trình tên lửa đạn đạo sau cuộc xung đột kéo dài 12 ngày vào tháng 6/2025.

Các đánh giá của Israel cũng cho thấy Iran đã đa dạng hóa đáng kể kho vũ khí tên lửa. Theo truyền thông phương Tây, những tên lửa đạn đạo mới hơn có thể bay theo quỹ đạo vươn cao vào tầng khí quyển trước khi lao xuống mục tiêu dưới tác động của trọng lực với tốc độ nhanh hơn nhiều lần vận tốc âm thanh. Sự kết hợp giữa tốc độ cao và các cấu hình bay khác nhau khiến chúng trở nên khó đánh chặn hơn đối với các hệ thống phòng không.

Iran đã phát triển một kho tên lửa đạn đạo được phân loại theo nhiều nhóm tầm bắn. Trong đó, tên lửa “tầm gần” có thể tấn công mục tiêu ở khoảng cách từ khoảng 48-306 km, tên lửa “tầm ngắn” có tầm bắn khoảng 306-998 km, trong khi tên lửa “tầm trung” có thể đạt tầm bắn tối đa gần 2.000 km.

“Cơn ác mộng” của lá chắn phòng không

Các hệ thống phòng thủ tên lửa hiện đại như Arrow, David’s Sling và Iron Dome của Israel, cùng Patriot và THAAD của Mỹ, được đánh giá là những hệ thống có năng lực hàng đầu thế giới. Mỗi hệ thống được thiết kế để đối phó với những loại mối đe dọa trên không khác nhau ở các cự ly và độ cao khác nhau, tạo thành mạng lưới phòng thủ nhiều tầng.

Tuy nhiên, không hệ thống phòng thủ tên lửa nào có thể bảo đảm khả năng bảo vệ tuyệt đối. Mỗi vụ đánh chặn đòi hỏi hệ thống phòng thủ phải phát hiện vụ phóng, theo dõi mục tiêu, tính toán quỹ đạo và phóng tên lửa đánh chặn trong khoảng thời gian cực kỳ ngắn. Tên lửa có tốc độ càng cao, khoảng thời gian dành cho các bước xử lý này càng bị rút ngắn.

Thách thức không chỉ nằm ở khía cạnh kỹ thuật mà còn liên quan đến kinh tế. Tên lửa đánh chặn thường có giá cao hơn đáng kể so với máy bay không người lái hoặc tên lửa tấn công mà chúng được thiết kế để tiêu diệt. Vì vậy, bên tấn công có thể sử dụng số lượng lớn vũ khí có chi phí thấpđể gây sức ép lên thậm chí làm suy giảm kho dự trữ của các hệ thống phòng thủ đắt tiền.

Các nhà phân tích quân sự mô tả đây là một cuộc chạy đua liên tục giữa tấn công và phòng thủ, trong đó mỗi bước tiến về công nghệ phòng thủ đều có thể thúc đẩy sự xuất hiện của những giải pháp tấn công mới.

Vượt qua lệnh trừng phạt

Sự phát triển trong lĩnh vực tên lửa của Iran cũng thách thức những giả định lâu nay về hiệu quả của các biện pháp trừng phạt và sức ép quân sự.

Các lệnh trừng phạt của phương Tây khiến việc phát triển tên lửa của Iran trở nên tốn kém và phức tạp hơn. Những hạn chế đối với linh kiện điện tử, vật liệu chuyên dụng và thiết bị sản xuất buộc Iran phải phát triển các giải pháp thay thế trong nước hoặc xây dựng những mạng lưới mua sắm phức tạp. Tuy nhiên, các biện pháp trừng phạt vẫn chưa thể ngăn chặn chương trình tên lửa của nước này.

Thay vào đó, Iran đã dành nhiều thập kỷ xây dựng năng lực sản xuất trong nước nhằm giảm sự phụ thuộc vào các nhà cung cấp nước ngoài bất cứ khi nào có thể. Các viện nghiên cứu, trường đại học và ngành công nghiệp quốc phòng của Iran từng bước tích lũy năng lực kỹ thuật, vốn không dễ dàng bị loại bỏ chỉ bằng các biện pháp hạn chế kinh tế.

Những đòn không kích chính xác của Mỹ và Israel có thể phá hủy cơ sở sản xuất, kho chứa hoặc bệ phóng, qua đó tạm thời làm gián đoạn hoạt động chế tạo tên lửa của Iran. Tuy nhiên, việc khôi phục cơ sở hạ tầng vật chất thường dễ dàng hơn nhiều so với việc thay thế đội ngũ chuyên gia có kiến thức kỹ thuật và kinh nghiệm sản xuất đã được tích lũy hàng chục năm.

Điều này có thể lý giải vì sao những cuộc tấn công lặp đi lặp lại nhằm vào các cơ sở tên lửa của Iran nhìn chung chỉ làm chậm, thay vì ngăn chặn hoàn toàn, quá trình phát triển năng lực tên lửa dài hạn của nước này.