Tại lễ kỷ niệm120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài phát biểu đặc biệt, trong đó không chỉ nhìn lại chặng đường lịch sử của Đại học Quốc gia Hà Nội, mà còn là những đường hướng mở ramột tầm nhìn phát triển mới cho giáo dục đại học Việt Nam trong kỷ nguyên chuyển đổi mạnh mẽ.

Đại biểu Quốc hội Trịnh Thị Tú Anh - Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Lâm Đồng - người có nhiều năm công tác trong giáo dục đại học đã có cuộc trao đổi với VOV.VN để thấy vai trò đặc biệt quan trọng của giáo dục đại học trong phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ lõi như nhiệmvụ mà Tổng Bí thư,Chủ tịch nước đã đặt ra với Đại họcQuốc gia Hà Nội.

PV: Tại Lễ kỷ niệm 120 năm Ngày truyền thống Đại học Quốc gia Hà Nội, trong bài phát biểu, Tổng Bí thư,Chủ tịch nước Tô Lâm có đặt ra yêu cầu Đại học Quốc gia Hà Nội phải đi tiên phong trong thực hiện các Nghị quyết chiến lược của Đảng; tập trung giải quyết những bài toán lớn của quốc gia, nhất là công nghệ chiến lược, công nghệ lõi, công nghệ nguồn và các sản phẩm công nghệ mang thương hiệu Việt Nam.Bà có chia sẻ gì về nội dung này trong chỉ đạo của Tổng Bí thư,Chủ tịch nước?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh:Tôi cho rằng đây không chỉ là một định hướng dành riêng cho Đại học Quốc gia Hà Nội mà thực chất là thông điệp chiến lược đối với toàn bộ hệ thống giáo dục đại học Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Trong nhiều năm, chúng ta vẫn quen nhìn đại học chủ yếu dưới góc độ đào tạo nhân lực. Nhưng trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu hiện nay, đặc biệt khi thế giới bước vào kỷ nguyên AI, bán dẫn, dữ liệu lớn và công nghệ xanh, thì đại học không thể chỉ là nơi “dạy học” mà phải trở thành trung tâm sản xuất tri thức, trung tâm đổi mới sáng tạo và hạt nhân công nghệ của quốc gia.

Điểm rất đáng chú ý trong phát biểu của Tổng Bí thư,Chủ tịch nước là yêu cầu tập trung vào công nghệ lõi, công nghệ nguồn và các sản phẩm mang thương hiệu Việt Nam. Điều đó cho thấy tư duy phát triển đã thay đổi rất mạnh, từ “ứng dụng công nghệ” sang “làm chủ công nghệ”, từ “tham gia chuỗi giá trị” sang “tạo ra giá trị”. Một quốc gia khó có thể nói đến tự chủ chiến lược nếu toàn bộ công nghệ nền tảng như AI, bán dẫn, dữ liệu lớn hay vật liệu mới đều phụ thuộc vào bên ngoài. Đây không chỉ là câu chuyện kinh tế mà còn là vấn đề an ninh quốc gia, năng lực cạnh tranh và vị thế quốc tế.

Tôi đặc biệt đồng tình với tinh thần “làm đến cùng, đo được kết quả, rõ được hiệu quả”. Đây là điểm rất quan trọng. Chúng ta đã nói nhiều về đổi mới sáng tạo, nhưng nếu nghiên cứu vẫn dừng ở báo cáo, hội thảo hay các chỉ số hình thức thì rất khó tạo ra tác động thực chất đối với nền kinh tế.

Theo tôi, đại học trong kỷ nguyên mới phải gắn trực tiếp với năng lực cạnh tranh quốc gia. Nghĩa là nghiên cứu phải đi ra được thị trường, đi vào sản xuất, giải quyết được bài toán của doanh nghiệp, địa phương và đất nước. Một đại học mạnh không chỉ được đo bằng số sinh viên hay số bài báo khoa học, mà còn bằng số công nghệ được làm chủ, số doanh nghiệp công nghệ được hình thành từ đại học và mức độ đóng góp vào năng lực phát triển quốc gia. Nếu thế kỷ XX là cạnh tranh tài nguyên thì thế kỷ XXI là cạnh tranh chất xám và công nghệ.

PV: Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang là yếu tố quyết định phát triển của các quốc gia; là điều kiện tiên quyết để nước ta phát triển giàu mạnh, hùng cường trong kỷ nguyên mới. Bà có nhìn nhận ra sao về vai trò của các trường đại học, đặc biệt là các trường trọng điểm, trong nghiên cứu, phát triển khoa học công nghệ, tạo ra các sản phẩm công nghệ mang thương hiệu Việt Nam trong giai đoạn hiện nay?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Nếu nhìn vào các quốc gia có nền công nghệ mạnh trên thế giới, có thể thấy phía sau hầu hết các tập đoàn công nghệ lớn đều là hệ sinh thái đại học rất mạnh.

Đại học không chỉ đào tạo nhân lực cho nền kinh tế tri thức mà còn là nơi hình thành công nghệ nền tảng, doanh nghiệp khởi nguồn công nghệ và đội ngũ chuyên gia chiến lược.

Hiện nay, Việt Nam đang đứng trước cơ hội rất lớn khi nhiều chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu đang tái cấu trúc. Tuy nhiên, cơ hội chỉ trở thành lợi thế khi chúng ta có năng lực nghiên cứu và làm chủ công nghệ. Theo tôi, các trường đại học trọng điểm phải đóng vai trò “đầu tàu công nghệ”, chứ không chỉ là “đầu tàu đào tạo”.

Tuy nhiên, muốn nói đến chiến lược công nghệ quốc gia thì cũng cần nhìn thẳng vào thực trạng nguồn nhân lực đầu vào hiện nay. Một số số liệu gần đây cho thấy phổ điểm môn Toán ở nhiều kỳ thi vẫn tập trung chủ yếu ở mức trung bình, trong khi tỷ lệ học sinh lựa chọn tổ hợp khoa học xã hội có xu hướng gia tăng rõ rệt qua từng năm. Theo tôi, đây không đơn thuần là câu chuyện thi cử mà phản ánh một xu hướng dịch chuyển có tính cấu trúc trong lựa chọn học tập của học sinh.

Điều đáng suy nghĩ không phải là vì sao không có nhiều điểm 10 môn Toán, bởi một đề thi có độ phân hóa cao là cần thiết. Điều quan trọng hơn là vì sao ngày càng nhiều học sinh có xu hướng né các lĩnh vực STEM. Khi một bộ phận học sinh cảm thấy khoa học tự nhiên quá áp lực, quá xa thực tiễn hoặc khó nhìn thấy cơ hội phát triển bản thân, thì đó là tín hiệu cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Theo tôi, nguyên nhân nằm ở nhiều yếu tố. Việc dạy học STEM trong một thời gian dài vẫn còn nặng về kỹ thuật giải bài và áp lực thi cử, trong khi chưa thực sự khơi gợi được tinh thần khám phá, sáng tạo và niềm hứng thú với khoa học. Trong khi đó, một quốc gia muốn phát triển AI, bán dẫn, công nghệ sinh học hay công nghệ lõi thì phải bắt đầu từ việc nuôi dưỡng tình yêu khoa học từ rất sớm trong nhà trường phổ thông. Nếu giáo dục chỉ khiến học sinh sợ STEM thay vì yêu STEM thì rất khó hình thành nền tảng công nghệ quốc gia trong tương lai.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng việc học sinh lựa chọn khoa học xã hội không phải là điều tiêu cực. Một đất nước phát triển cần cả kỹ sư lẫn chuyên gia luật, quản trị công, giáo dục, tâm lý, chính sách công hay văn hóa. Vấn đề không nằm ở việc chọn khối nào, mà là giáo dục có giúp người học phát triển năng lực thật sự và tạo ra giá trị thật hay không.

Tuy nhiên, nếu tỷ lệ học sinh rời xa khoa học tự nhiên tiếp tục gia tăng trong khi chúng ta đặt mục tiêu trở thành quốc gia công nghệ cao, thì sẽ xuất hiện khoảng cách rất lớn giữa chiến lược và năng lực thực thi. Và khi đó, bài toán không còn là chuyện của riêng ngành giáo dục mà sẽ trở thành vấn đề năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn.

Theo tôi, vai trò của các trường đại học hiện nay không chỉ là đào tạo ở bậc đại học mà còn phải góp phần dẫn dắt lại tinh thần khoa học trong toàn xã hội, từ phổ thông đến nghiên cứu, từ phòng thí nghiệm đến doanh nghiệp và thị trường.

PV: Hàng năm chúng ta vẫn có các cuộc thi khoa học kỹ thuật, start-up dành cho học sinh, sinh viên, nhưng không ít dự án mãi mãi chỉ để đi dự thi, lấy giải, chưa được phát triển hiệu quả trong thực tế. Theo bà đâu là nguyên nhân dẫn đến thực trạng này?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Tôi nghĩ nguyên nhân lớn nhất là chúng ta vẫn đang có khoảng cách khá xa giữa “phong trào nghiên cứu” và “hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất”.

Nhiều dự án hiện nay mạnh về ý tưởng trình bày nhưng yếu về khả năng ứng dụng, khả năng thương mại hóa và tính bền vững công nghệ. Có một thực tế là không ít đề tài được làm theo hướng “phục vụ cuộc thi” hơn là “giải quyết nhu cầu của xã hội hoặc thị trường”. Vì vậy sau khi cuộc thi kết thúc thì dự án cũng kết thúc luôn.

Ngoài ra, sinh viên và giảng viên thường thiếu ba yếu tố rất quan trọng là nguồn vốn giai đoạn đầu để tiếp tục phát triển sản phẩm, hệ sinh thái cố vấn về công nghệ, pháp lý và thương mại, cũng như doanh nghiệp đồng hành để đưa sản phẩm vào thực tiễn. Trong khi đó, ở nhiều quốc gia phát triển, đại học, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và quỹ đầu tư tạo thành một hệ sinh thái liên kết rất chặt chẽ.

Tôi cũng cho rằng cơ chế đánh giá hiện nay đôi khi vẫn còn nặng về thành tích hình thức. Nếu tiêu chí chủ yếu vẫn là số lượng giải thưởng, số đề tài hay số bài báo mà chưa đánh giá mạnh về hiệu quả ứng dụng thì sẽ dễ dẫn đến tình trạng nghiên cứu để “đẹp hồ sơ” hơn là tạo ra giá trị thực.

Theo tôi, đổi mới sáng tạo không thể phát triển bằng phong trào ngắn hạn. Nó cần một hệ sinh thái dài hạn, liên tục và đặc biệt là khả năng chấp nhận rủi ro. Bởi bản chất của nghiên cứu công nghệ là tỷ lệ thất bại luôn cao. Nếu môi trường nghiên cứu chỉ chấp nhận thành công mà không chấp nhận thất bại thì sẽ rất khó có đột phá thực sự.

Nhiều nơi hiện nay đang tổ chức rất tốt các cuộc thi, nhưng sau cuộc thi lại thiếu cơ chế nuôi dự án đi tiếp. Trong khi đó, một nền khoa học mạnh không chỉ tạo ra nhiều ý tưởng mà còn phải biến được ý tưởng thành sản phẩm, doanh nghiệp và năng lực cạnh tranh thực tế.

PV: Để những kết quả nghiên cứu, sáng tạo trong các trường đại học có hiệu quả rõ rệt, trực tiếp phục vụ quá trình phát triển đất nước, theo bà cần có những giải pháp, chính sách gì?

Đại biểu Trịnh Thị Tú Anh: Theo tôi, cần đồng thời thực hiện nhiều nhóm giải pháp. Trước hết là đổi mới cơ chế tài chính cho khoa học công nghệ. Nghiên cứu công nghệ lõi là lĩnh vực có độ rủi ro cao, thời gian dài và cần đầu tư lớn. Nếu vẫn áp dụng tư duy quản lý ngân sách quá hành chính thì rất khó tạo ra đột phá.

Thứ hai, cần trao quyền tự chủ mạnh hơn cho các trường đại học trọng điểm, đặc biệt trong tuyển dụng chuyên gia, hợp tác quốc tế, sử dụng quỹ nghiên cứu và liên kết với doanh nghiệp.

Thứ ba, phải phát triển hệ sinh thái chuyển giao công nghệ ngay trong trường đại học. Nghĩa là trường không chỉ có phòng thí nghiệm mà còn phải có trung tâm ươm tạo, quỹ đầu tư khởi nghiệp, bộ phận sở hữu trí tuệ và cơ chế hỗ trợ thương mại hóa sản phẩm.

Thứ tư, cần có cơ chế “đặt hàng quốc gia” đối với các bài toán công nghệ chiến lược. Nhà nước cần xác định rõ những lĩnh vực Việt Nam phải làm chủ và đầu tư tập trung, tránh dàn trải.

Ngoài ra, theo tôi cũng cần thay đổi tư duy đánh giá nghiên cứu khoa học. Một công trình có giá trị không chỉ nằm ở số bài báo quốc tế mà còn ở khả năng tạo ra sản phẩm, doanh nghiệp, việc làm và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Đồng thời, cần nhìn giáo dục STEM như một chiến lược dài hạn bắt đầu từ phổ thông. Nếu không cải thiện chất lượng dạy học khoa học tự nhiên và không khơi dậy được hứng thú nghiên cứu trong học sinh thì đại học sẽ rất khó có nguồn nhân lực đủ mạnh cho các lĩnh vực công nghệ chiến lược trong tương lai.

Cuối cùng, yếu tố quan trọng nhất vẫn là con người. Muốn phát triển khoa học công nghệ thì phải có cơ chế thực sự trọng dụng nhân tài, bảo vệ tư duy đổi mới và chấp nhận những thử nghiệm khác biệt. Bởi đổi mới sáng tạo về bản chất luôn đi cùng rủi ro, nhưng nếu không dám chấp nhận rủi ro thì sẽ không thể có đột phá.

Muốn có quốc gia công nghệ mạnh thì phải có đại học mạnh. Muốn có đại học mạnh thì phải có cơ chế đủ tin tưởng để trao quyền cho người làm khoa học. Khoảng cách giữa một quốc gia đi sau và một quốc gia dẫn đầu đôi khi không nằm ở tài nguyên, mà nằm ở khả năng tạo ra tri thức và chuyển hóa tri thức thành sức mạnh phát triển.

PV: Xin cảm ơn bà!