AI đang tác động mạnh tới thị trường lao động toàn cầu khi giúp doanh nghiệp nâng cao năng suất nhưng cũng làm gia tăng nguy cơ mất việc. Theo Diễn đàn kinh tế thế giới (WEF), khoảng 83 triệu việc làm có thể bị thay thế bởi tự động hóa trong thời gian tới.

Tại Việt Nam, các ngành sử dụng nhiều lao động phổ thông như dệt may, da giày hay chế biến thực phẩm được dự báo chịu ảnh hưởng lớn từ AI và robot. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng, AI cũng mở ra cơ hội mới, đồng thời nhấn mạnh người lao động cần liên tục thích nghi và được đào tạo lại để phối hợp hiệu quả với công nghệ.

AI và áp lực thích nghi chưa từng có của người lao động

Sự phát triển bùng nổ của AI đang tạo ra những chuyển dịch lớn trên thị trường lao động toàn cầu khi ngày càng tham gia sâu vào hoạt động sản xuất, tài chính, truyền thông hay quản trị doanh nghiệp. Nhiều ý kiến cho rằng, AI vừa mở ra cơ hội tăng năng suất, vừa có thể tạo ra cuộc thanh lọc lao động mạnh mẽ nếu con người không kịp thích nghi.

Ông Đào Việt Anh, đại diện Microsoft Việt Nam cho biết, tâm lý lo ngại bị AI thay thế đang xuất hiện ở nhiều ngành nghề, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ và lao động trí thức. Theo ông, nỗi lo này không còn mang tính dự báo mà đã bắt đầu hiện hữu trong thực tế lao động và tuyển dụng.

Thực tế, tác động của AI đến thị trường lao động đang diễn ra với tốc độ rất nhanh. Nhiều doanh nghiệp đã thay đổi mô hình vận hành, tinh giản bộ máy và tái cấu trúc nhân sự nhờ ứng dụng AI vào các khâu xử lý dữ liệu, vận hành hệ thống, lập kế hoạch hay quản trị công việc.

Làn sóng cắt giảm nhân sự tại nhiều công ty công nghệ từ cuối năm 2024 đến nay cho thấy AI đang ảnh hưởng rõ nét đến thị trường lao động. Khi công nghệ có thể xử lý dữ liệu, lập kế hoạch hay tự động hóa quy trình, nhu cầu đối với nhiều vị trí truyền thống cũng giảm đáng kể.

“Các lĩnh vực như truyền thông, xử lý dữ liệu hay phát triển hệ thống đang chịu ảnh hưởng khá rõ khi doanh nghiệp ưu tiên tối ưu hiệu suất bằng công nghệ”, ông Việt Anh nhận định.

Dù vậy, vị chuyên gia cũng cho rằng, hiện không nhiều ngành nghề nằm ngoài tác động của AI, ngoại trừ những lĩnh vực liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng con người hoặc đòi hỏi tương tác cảm xúc cao. Tuy nhiên, AI chủ yếu đang thay đổi cách con người làm việc hơn là thay thế hoàn toàn vai trò của con người.

Sau giai đoạn tâm lý lo ngại ban đầu, nhiều người lao động cũng đã dần thích nghi, học cách sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ để tăng hiệu suất công việc, tối ưu thời gian và mở rộng cơ hội nghề nghiệp.

“Rất nhiều người hiện nay đã biết cách hòa nhập và thích ứng với AI. Họ sử dụng AI như một công cụ để hỗ trợ công việc, phát triển kỹ năng, thậm chí tạo thêm nguồn thu nhập mới. Điều tích cực là xã hội đang dần nhìn nhận AI như một trợ lý công nghệ thay vì chỉ là mối đe dọa”, ông chia sẻ.

Không chỉ làm thay đổi công nghệ, AI còn tác động mạnh đến tư duy lao động. Trong bối cảnh mới, người lao động buộc phải liên tục cập nhật kỹ năng và thích nghi nhanh nếu không muốn bị tụt lại. “Trước đây một kỹ năng có thể dùng trong nhiều năm, nhưng hiện nay công nghệ thay đổi rất nhanh nên người lao động phải liên tục học hỏi”.

Theo đó, kỹ năng quan trọng nhất trong thời đại AI là khả năng chắt lọc và kiểm chứng thông tin. Dù AI có thể cung cấp dữ liệu rất nhanh, nhưng không phải nội dung nào cũng chính xác. Bên cạnh đó, kỹ năng an toàn thông tin cũng ngày càng cần thiết khi các nội dung do AI tạo ra ngày càng khó phân biệt thật - giả, dễ khiến người dùng bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch trên không gian mạng.

“AI là con dao hai lưỡi. Nó có thể hỗ trợ con người rất mạnh nhưng cũng có thể tạo ra những nội dung sai lệch, gây kích động hoặc dẫn dụ người dùng vào các nhóm thông tin tiêu cực nếu thiếu khả năng nhận biết”, ông Đào Việt Anh cảnh báo.

AI sẽ tạo cơ hội hay đào thải lao động?

Sự phát triển mạnh mẽ của AI đang tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với thị trường lao động toàn cầu, từ cơ cấu việc làm, yêu cầu kỹ năng đến quan hệ lao động. Nhiều ý kiến cho rằng, AI vừa mở ra cơ hội tăng trưởng lớn, vừa đặt người lao động trước nguy cơ bị đào thải nếu không kịp thích nghi.

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Minh Phong, nguyên Trưởng phòng Nghiên cứu kinh tế, Viện Nghiên cứu phát triển kinh tế - xã hội Hà Nội nhận định, cuộc Cách mạng công nghiệp 4.0 đang bước vào giai đoạn tăng tốc với tâm điểm là AI. Theo ông, công nghệ này không chỉ làm thay đổi cơ cấu kinh tế mà còn đang tái định hình cơ cấu lao động, cơ cấu nhân sự và các yêu cầu mới đối với nguồn nhân lực.

“Cách mạng 4.0 đang tăng tốc rất nhanh và AI là một trong những điểm nhấn nổi bật nhất. Nó đang làm thay đổi không chỉ cơ cấu kinh tế mà cả cơ cấu lao động, cơ cấu nhân sự cũng như yêu cầu mới đối với người lao động”.

Theo ông Phong, nguy cơ bị AI thay thế hiện không còn chỉ ở lao động giản đơn mà đã mở rộng sang nhiều công việc chuyên môn như quản lý, hành chính, xử lý dữ liệu hay lập trình. Khi AI kết hợp với robot và công nghệ tự động hóa, thị trường lao động sẽ tiếp tục biến động mạnh trên phạm vi toàn cầu.

Tuy nhiên, ông cho rằng, AI không khiến con người mất hoàn toàn vai trò mà ngược lại còn mở ra nhiều ngành nghề mới, đặc biệt với nhóm lao động có khả năng sáng tạo và tư duy phân tích.

Ông Phong phân tích, AI có thể thay thế các công việc xử lý dữ liệu đơn giản nhưng vẫn khó đảm nhiệm những hoạt động đòi hỏi phân tích tổng thể, tư duy phản biện, trải nghiệm xã hội hay khả năng đánh giá đa chiều trong các bối cảnh phức tạp. Đây vẫn là lợi thế lớn của con người trong tương lai.

Không chỉ tác động tới việc làm, AI còn đang làm thay đổi quan hệ lao động và cơ chế trả công khi doanh nghiệp có thể thay thế một phần nhân lực bằng AI hoặc robot, kéo theo sự thay đổi trong khả năng thương lượng của người lao động.

“Nếu doanh nghiệp sử dụng AI và robot hình người để thay thế lao động thì chi phí trả công sẽ giảm rất nhanh. Điều này tác động trực tiếp đến khả năng thương lượng giữa người lao động với chủ sử dụng lao động, thậm chí có thể làm giảm một số quyền lợi lao động truyền thống”, ông Phong cảnh báo.

Cũng theo ông Nguyễn Minh Phong, AI không chỉ tạo thách thức với người lao động mà còn với hệ thống an sinh xã hội khi nhiều chính sách chưa theo kịp công nghệ. Trong bối cảnh đó, người lao động cần liên tục học hỏi, nâng cao kỹ năng công nghệ, khả năng sử dụng AI và chủ động chuẩn bị các phương án bảo vệ an toàn nghề nghiệp trước những biến động của thị trường lao động số.

Nhìn về tương lai, ông Nguyễn Minh Phong cho rằng, AI sẽ tiếp tục phát triển với tốc độ rất nhanh và tạo ra sự phân hóa mạnh trên thị trường lao động. Những người có khả năng thích ứng, làm chủ công nghệ và liên tục cập nhật kỹ năng sẽ có thêm cơ hội phát triển. Ngược lại, nhóm lao động thiếu kỹ năng số hoặc chậm thay đổi có nguy cơ bị bỏ lại phía sau.

“AI có thể là cơ hội vàng nhưng cũng có thể trở thành cuộc thanh lọc lao động rất mạnh. Điều quan trọng là con người phải chủ động thay đổi trước khi bị công nghệ buộc phải thay đổi”, ông Phong nhấn mạnh.