Hoàn thiện cơ chế để người dân thực sự làm chủ

Phát biểu tiếp thu, giải trình ý kiến đại biểu Quốc hội, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết,Dự thảo Luật kế thừa những quy định còn phù hợp, đồng thời thể chế hóa đầy đủ hơn phương châm “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát và dân thụ hưởng”. Việc sửa đổi được đặt trong yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và tổ chức chính quyền địa phương hai cấp. Vì vậy, dân chủ ở cơ sở không chỉ dừng ở việc mở rộng hình thức tham gia của người dân, mà còn phải làm rõ quyền hạn, nghĩa vụ và trách nhiệm của từng chủ thể.

Dự thảo bổ sung các quy định về quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của công dân; đồng thời xác định trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong cung cấp thông tin, tiếp nhận và xử lý kiến nghị. Quá trình giải quyết cần được theo dõi từ khi tiếp nhận đến khi có kết quả cuối cùng, khắc phục tình trạng người dân không biết kiến nghị của mình đang được xử lý ở đâu, ai chịu trách nhiệm và bao giờ nhận được phản hồi.

Theo tinh thần này, quyền tham gia chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân được tiếp cận thông tin, được lắng nghe và nhận câu trả lời thỏa đáng. Việc chuyển ý kiến sang đơn vị khác không thể được coi là hoàn thành trách nhiệm. Cơ quan có thẩm quyền phải theo dõi tiến độ, thông tin kịp thời cho người kiến nghị và công khai kết quả giải quyết. Qua đó, người dân có điều kiện thực hiện quyền giám sát, còn cơ quan công quyền phải chịu trách nhiệm giải trình.

Đánh giá dân chủ bằng hiệu quả thực chất

Một nội dung đáng chú ý của dự thảo là xây dựng bộ tiêu chí đánh giá việc thực hiện dân chủ tại cơ quan hành chính nhà nước và chính quyền các cấp. Theo Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải, việc đánh giá cần tránh tình trạng chỉ dựa trên báo cáo, hồ sơ hoặc những kết quả mang tính hình thức, mà phải phản ánh được chất lượng thực hiện dân chủ trong thực tiễn.

Bộ tiêu chí dự kiến được gắn với các chỉ số đánh giá nhiệm vụ của người đứng đầu và cơ quan đang áp dụng. Việc xây dựng cần bảo đảm thống nhất, tránh trùng lặp, không phát sinh thêm thủ tục, chi phí và gánh nặng hành chính, nhưng vẫn đo lường được mức độ công khai, minh bạch, trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết ý kiến của người dân.

Tiếp thu ý kiến đại biểu Quốc hội, dự thảo dự kiến bổ sung nguyên tắc xây dựng bộ tiêu chí, giao Chính phủ quy định nội dung cụ thể. Phạm vi đánh giá cũng được nghiên cứu mở rộng tới các cơ quan của Quốc hội, Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát, Kiểm toán Nhà nước, Văn phòng Chủ tịch nước và Hội đồng nhân dân các cấp, bảo đảm tính đồng bộ nhưng phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của từng cơ quan.

Tại phiên thảo luận, đại biểu Quốc hội cũng quan tâm đến đề xuất tỷ lệ 10% dân cư đồng thuận đối với sáng kiến. Đây là nội dung cần tiếp tục rà soát, đánh giá để bảo đảm tính khả thi, đồng thời phản ánh đúng ý chí và nguyện vọng của cộng đồng dân cư. Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải khẳng định cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu các ý kiến, phối hợp với cơ quan thẩm tra nghiên cứu, hoàn thiện dự thảo trước khi trình Quốc hội.

Dân chủ trên nền tảng số, không để ai bị bỏ lại phía sau

Cùng với hoàn thiện cơ chế thực hiện dân chủ trực tiếp, dự thảo Luật chú trọng bổ sung quy định về thực hiện dân chủ trên nền tảng số. Các nội dung được nghiên cứu gồm nguyên tắc, quyền và nghĩa vụ của công dân, hình thức tham gia ý kiến, bàn và quyết định trực tuyến, cũng như trách nhiệm xây dựng, vận hành các nền tảng phục vụ người dân.

Việc ứng dụng công nghệ có thể giúp người dân tiếp cận thông tin, gửi kiến nghị và thực hiện quyền giám sát thuận lợi hơn. Tuy nhiên, quá trình triển khai phải bảo đảm xác thực, an toàn, bảo mật thông tin; không tạo khoảng trống pháp lý, phát sinh chi phí không cần thiết hoặc trở thành rào cản đối với việc thực hiện quyền làm chủ.

Đặc biệt, phương thức trực tuyến phải được triển khai song song với các hình thức truyền thống. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm bảo đảm người khuyết tật, người dân tộc thiểu số và người dân tại vùng biên giới, hải đảo, miền núi, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn đều có cơ hội tham gia bình đẳng.

Chuyển đổi số trong thực hiện dân chủ không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng nền tảng hay văn bản được đưa lên môi trường trực tuyến. Điều quan trọng hơn là người dân có thực sự tiếp cận được thông tin, có thể bày tỏ ý kiến và theo dõi quá trình giải quyết kiến nghị hay không. Công nghệ phải mở rộng cơ hội tham gia, chứ không làm gia tăng khoảng cách giữa các nhóm dân cư.

Phát huy giám sát của nhân dân, đề cao trách nhiệm cơ quan công quyền

Theo Bộ trường, dự thảo tiếp tục hoàn thiện quy định về Ban Thanh tra nhân dân và Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, xác định rõ vai trò của các thiết chế này trong việc phát huy quyền kiểm tra, giám sát của nhân dân. Trong đó, Ban Thanh tra nhân dân là thiết chế đại diện của nhân dân, người lao động thực hiện quyền giám sát theo quy định pháp luật, không phải cơ quan thanh tra nhà nước.

Việc phân định rõ vị trí, chức năng và phạm vi hoạt động nhằm tránh chồng chéo, trùng lặp với cơ quan thanh tra có thẩm quyền, đồng thời không gây cản trở hoạt động bình thường của cơ quan, đơn vị, doanh nghiệp. Qua đó, quyền giám sát của nhân dân được thực hiện đúng khuôn khổ pháp luật, phát huy hiệu quả và góp phần nâng cao trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Những nội dung được tiếp thu, hoàn thiện trong dự thảo cho thấy yêu cầu xuyên suốt là gắn quyền tham gia của người dân với trách nhiệm và cơ chế giải trình. Dân chủ không đồng nghĩa với buông lỏng kỷ luật, kỷ cương. Ngược lại, kỷ cương là nền tảng để quyền làm chủ được thực hiện đúng pháp luật, công khai và hiệu quả. Mỗi ý kiến phải được xem xét; mỗi cơ quan cần xác định rõ đầu mối, tiến độ và kết quả xử lý.

Bộ trưởng Nguyễn Tiến Hải mong muốn các đại biểu Quốc hội tiếp tục đóng góp ý kiến để hoàn thiện dự thảo Luật, bảo đảm các nguyên tắc: Dân chủ đi cùng với kỷ cương, quyền làm chủ đi cùng với trách nhiệm, công khai đi cùng với giải trình và chuyển đổi số đi cùng với khả năng tiếp cận bình đẳng.

Theo Bộ trưởng, dân chủ ở cơ sở không chỉ là một quy trình hành chính mà phải trở thành cơ chế thực chất để chính quyền gần dân, lắng nghe nhân dân và giải quyết công việc minh bạch, hiệu quả. Khi người dân được tham gia, được phản hồi và thực hiện quyền giám sát, dân chủ mới thực sự đi vào đời sống.