Đề bài khó cho Bộ Giáo dục và Đào tạo ở chỗ nó có ba ràng buộc, và thoạt nhìn ba ràng buộc ấy kéo về ba hướng khác nhau.

Ràng buộc thứ nhất là công bằng:hàng triệu thí sinh cả nước đã thi nghiêm túc, không thể để bất kỳ điểm số nào từng bị can thiệp lọt qua để xét tuyển đại học, dù chỉ một điểm.

Ràng buộc thứ hai là pháp luật:muốn xử lý ai, phải có bằng chứng về hành vi của chính người đó, không thể suy diễn hàng loạt.

Ràng buộc thứ ba là tính nhân văn:328 em ngồi trong điểm thi đó, phần lớn trong số này chưa hề có bằng chứng cho thấy chủ động gian lận, không đáng phải trả giá cho sai phạm của người lớn.

Một phương trình với ba ràng buộc như vậy, thoạt nhìn tưởng như vô nghiệm, thỏa mãn điều này thì phá vỡ điều kia. Dư luận, trong những ngày qua, đã thử hai cách giải, và cả hai đều là những phép giải sai, dù xuất phát từ những cảm xúc chính đáng.

Cách giải thứ nhất:hủy toàn bộ kết quả, không cho thi lại, xử nặng tất cả để răn đe. Đây là một nghiệm chỉ thỏa mãn ràng buộc công bằng, đạt bằng cách xóa luôn hai ràng buộc còn lại. Nó bỏ qua nguyên tắc suy đoán vô tội, trừng phạt cả một tập thể chỉ vì vị trí ngồi thi, không vì hành vi đã được chứng minh, và nó cũng bỏ qua tính nhân văn của những em học thật, thi thật.

Về bản chất, đây là phép "quy đồng sai": lấy trách nhiệm của một nhóm nhỏ người lớn có chức vụ rồi nhân đều cho tất cả 328 thí sinh.

Cách giải thứ hai, tinh vi hơn:cho rằng những em ngồi trong phòng thi mà không lên tiếng tố giác thì cũng đáng bị xử lý, tức mở rộng diện phải chịu trách nhiệm bằng một biến số mới. Nghe qua có vẻ hợp lý, và đúng là pháp luật Việt Nam có quy định về tội không tố giác tội phạm.

Nhưng điều luật ấy đòi hỏi người không tố giác phải "biết rõ" đó là hành vi phạm tội, một điều kiện chặt, không phải một sự nghi ngờ mơ hồ giữa giờ thi. Một học sinh 17, 18 tuổi, đối diện một giám thị có quyền lực gần như tuyệt đối trong phòng thi lúc đó, khó có đủ tỉnh táo và hiểu biết pháp luật để phân định ngay lập tức đây là một tội hình sự cần tố giác khẩn cấp.

Hơn nữa, đây là kỳ thi áp lực và quan trọng nhất trong đời người, mỗi một hành động vội vã, liều lĩnh đều phải trả giá đắt. Áp dụng cách giải này cho tất cả các em, khi chưa có bằng chứng ai thực sự biết rõ và có điều kiện an toàn để lên tiếng, chính là lặp lại y hệt sai lầm của cách giải thứ nhất, chỉ khoác một lớp áo có vẻ pháp lý hơn.

Cái hay trong phương án Bộ Giáo dục vừa công bố nằm ở một bước giải rất cơ bản mà cả hai cách giải trên đều bỏ qua: tách biến. Thay vì cố nhét cả ba ràng buộc vào một quyết định duy nhất, Bộ tách bài toán thành hai phương trình độc lập, giải song song.

Phương trình thứ nhất xử lý tính hợp lệ của phép đo:điều kiện thi tại điểm thi này đã được xác nhận là không còn nguyên vẹn, nên toàn bộ kết quả cũ bị coi là không hợp lệ, không được dùng để xét tuyển, và 328 em phải thi lại. Đây là bước giải cho ràng buộc công bằng, áp dụng như nhau cho tất cả, không cần biết ai đúng ai sai.

Phương trình thứ hai xử lý trách nhiệm cá nhân:việc thi lại, theo đúng lời Bộ, "không phải là biện pháp xử lý kỷ luật đối với thí sinh" - trách nhiệm của từng cá nhân vi phạm cụ thể vẫn tiếp tục được điều tra, làm rõ và xử lý riêng, kể cả sau khi đã tốt nghiệp hay trúng tuyển đại học. Đây là bước giải cho ràng buộc pháp luật và nhân văn, chỉ áp dụng cho ai thực sự có bằng chứng, không áp đặt tràn lan.

Tách được hai biến số ấy ra khỏi nhau, bài toán tưởng vô nghiệm bỗng có nghiệm: thi lại để không ai được hưởng lợi từ một kỳ thi đã hỏng, đồng thời không ai bị quy kết oan nếu chưa có bằng chứng, và ai gian lận thật vẫn sẽ phải trả giá dù đã đi bao xa.

Sẽ còn nhiều người thấy đáp số này chưa đủ nghiêm khắc, và cũng sẽ có người thấy nó chưa đủ khoan dung. Một bài toán khó đến mức này khó lòng có đáp số làm hài lòng tuyệt đối tất cả.

Nhưng ít nhất, lần này, các nhà quản lý giáo dục đã đưa ra một phép giải đúng hướng không né tránh ràng buộc nào, không lấy ràng buộc này để xóa ràng buộc khác. Với một bài toán bắt đầu từ một tờ giấy thi bị gian lận, có lẽ đó là điều gần nhất với một đáp số đúng.