Ý tưởng độc lạ

Một trong những vũ khí đáng sợ và hiệu quả nhất của Đức trong Thế chiến I là các hạm đội tàu ngầm hay còn gọi là U-boat. Chúng lùng sục khắp Đại Tây Dương, âm thầm áp sát các tàu buôn Anh dưới mặt nước và tiêu diệt chúng bằng ngư lôi. Trong suốt cuộc chiến, U-boat đã nhấn chìm hơn 5.700 con tàu, khiến hơn 12.700 dân thường thiệt mạng.

Người Anh rơi vào thế bí. Ngụy trang có thể phát huy tác dụng trong chiến tranh trên bộ, nhưng với một vật thể khổng lồ như tàu chở hàng, việc "hòa mình" vào đại dương là một câu chuyện hoàn toàn khác, nhất là khi khói đen luôn cuồn cuộn bốc lên từ các ống khói.

Thế nhưng, Norman Wilkinson - một trung úy dự bị của Hải quân Hoàng gia Anh, vốn là họa sĩ, nhà thiết kế đồ họa và minh họa báo chí đã đưa ra một giải pháp táo bạo nhưng đầy khôn ngoan: thay vì cố gắng che giấu con tàu, hãy làm cho nó trở nên thật nổi bật.

Việc bao phủ thân tàu bằng những đường kẻ sọc, những vòng xoáy và hình khối trừu tượng bất quy tắc, gợi nhớ đến các bức tranh Lập thể của Pablo Picasso hay Georges Braque - có thể khiến một sĩ quan tàu ngầm Đức đang quan sát qua kính tiềm vọng bị mất phương hướng ngay tức thì. Những họa tiết này khiến việc xác định kích thước, vận tốc, khoảng cách và hướng đi của con tàu trở nên cực kỳ khó khăn.

Ý tưởng của Wilkinson hoàn toàn đối lập với các lý thuyết ngụy trang đương thời. Chẳng hạn, theo tạp chí Smithsonian, họa sĩ người Mỹ Abbott Thayer từng đề xuất sơn tàu màu trắng và che ống khói bằng vải bạt để cố gắng làm chúng lẫn vào màu sắc của đại dương.

Chiến thuật ngụy trang Dazzle (tạm dịch là ngụy trang gây nhiễu) "hoàn toàn đi ngược lại trực giác thông thường", Giáo sư Roy R. Behrens từ Đại học Northern Iowa giải thích. Theo ông: "Thật kinh ngạc khi Wilkinson đã đảo ngược hoàn toàn khái niệm ngụy trang: Thay vì cố gắng che giấu, ông lại khiến những con tàu trở nên dễ thấy hơn bao giờ hết".

Theo cuốn sách “Dazzled and Deceived (2009)” của Peter Forbes, Wilkinson - người khi đó đang chỉ huy một tàu quét mìn dài 24 mét ngoài khơi bờ biển Anh, dường như đã nảy ra ý tưởng này trong một chuyến đi câu cá cuối tuần vào mùa xuân năm 1917. Ngay khi trở lại xưởng đóng tàu Devonport của Hải quân Hoàng gia, ông đã trực tiếp gặp cấp trên để trình bày kế hoạch.

"Tôi biết việc làm cho một con tàu trở nên vô hình là điều hoàn toàn bất khả thi", Wilkinson hồi tưởng lại. Tuy nhiên, ông nhận ra rằng nếu một con tàu đen bị chia cắt bởi những đường kẻ trắng, nó sẽ tạo ra một sự hỗn loạn về thị giác cho kẻ thù.

"Ý tưởng này đã có tiền lệ trong tự nhiên với các kiểu họa tiết độc đáo của động vật", Giáo sư Behrens nói. Một nghiên cứu của các nhà khoa học Anh và Australia gần một thế kỷ sau đó đã tiết lộ rằng, các sọc của ngựa vằn cũng có mục đích tương tự. Nhìn từ xa, chúng biến cả đàn ngựa thành một mớ hỗn độn các đường kẻ kỳ quái làm sư tử và các loài săn mồi khác gặp khó khăn trong việc săn bắt.

Vô hiệu hóa các tính toán của quân Đức

Theo giải thích của Giáo sư Behrens, khi lặn dưới nước, cách duy nhất để lính Đức quan sát mục tiêu là thông qua kính tiềm vọng. Tuy nhiên, họ chỉ có thể nhô kính lên mặt nước trong khoảnh khắc cực ngắn vì nguy cơ bị phát hiện rất cao. Chỉ với chút dữ liệu thị giác ít ỏi đó, họ phải tính toán tọa độ để phóng ngư lôi sao cho nó lao đến đúng vị trí của con tàu ngay thời điểm va chạm.

Kế hoạch ngụy trang của Wilkinson được thiết kế để can thiệp vào các phép tính này. Nó khiến đối phương khó lòng phân biệt được đâu là mũi tàu, đâu là đuôi tàu và hướng di chuyển. Với ngư lôi, biên độ sai số là rất nhỏ, vì vậy nếu ngụy trang Dazzle làm lệch phép tính chỉ vài độ cũng đủ khiến ngư lôi đi chệch mục tiêu và cứu sống một con tàu Anh.

Giáo sư Behrens giải thích: “Chiến thuật này đã khai thác triệt để tầm nhìn hạn chế của kính tiềm vọng”.

"Wilkinson không chỉ là họa sĩ vẽ cảnh biển mà còn là một nhà thiết kế áp phích. Do đó, ông ấy đã quen với việc xử lý các hình khối, màu sắc và hình dạng trừu tượng", Giáo sư Behrens cho hay.

Mặc dù Bộ Hải quân Anh có lẽ không có nhiều người đam mê nghệ thuật hiện đại, nhưng những tổn thất kinh hoàng từ các cuộc tấn công của tàu U-boat buộc họ phải cấp phép cho Wilkinson thành lập một đơn vị ngụy trang tại Học viện Hoàng gia ở London. Ông đã chiêu mộ các nghệ sĩ khác, phong cho họ quân hàm sĩ quan dự bị hải quân và bắt tay vào công việc.

Wilkinson đã chế tạo các mô hình tàu đặt trên bàn xoay và quan sát chúng qua kính tiềm vọng. Ông sử dụng màn chắn, ánh đèn và các tấm phông nền để kiểm tra xem các sơ đồ sơn Dazzle sẽ trông như thế nào trong các điều kiện ánh sáng ngày và đêm khác nhau.

Ông từng dùng một trong những mô hình đó để gây ấn tượng với một vị khách đặc biệt: Vua George V. Nhà vua đã nhìn qua kính tiềm vọng và đoán rằng con tàu mô hình đang di chuyển theo hướng Tây Nam, nhưng cuối cùng ông đã vô cùng ngạc nhiên khi phát hiện ra nó thực chất đang đi về hướng Đông Nam.

Đến tháng 10/1917, giới chức Anh đã hoàn toàn bị thuyết phục bởi tính hiệu quả của Dazzle. Theo một bài viết năm 1999 của Behrens, họ đã ra lệnh sơn ngụy trang đặc biệt cho toàn bộ các tàu buôn.

Theo yêu cầu của chính phủ Mỹ, Wilkinson đã vượt Đại Tây Dương vào tháng 3/1918 để gặp Thứ trưởng Hải quân Franklin D. Roosevelt. Sau đó, ông đã giúp thành lập một đơn vị ngụy trang của Mỹ do họa sĩ theo trường phái Ấn tượng Everett Warner đứng đầu.

Hiệu quả thực tiễn đầy tranh cãi

Tính đến thời điểm kết thúc chiến tranh, hơn 2.300 con tàu của Anh đã được khoác lên mình lớp sơn ngụy trang rực rỡ này. Tuy nhiên, mức độ thành công thực sự của Dazzle trong việc ngăn chặn các cuộc tấn công của tàu ngầm Đức vẫn còn là một dấu hỏi lớn. Theo giải thích của Forbes, một ủy ban sau chiến tranh đã kết luận rằng chiến thuật này có lẽ chỉ mang lại lợi thế nhỏ.

Dẫu vậy, Forbes cũng lưu ý: “Khi Hải quân Mỹ áp dụng sơ đồ của Wilkinson cho cả tàu buôn lẫn tàu chiến, đã có những bằng chứng thống kê ủng hộ kỹ thuật này". Trong khoảng thời gian từ ngày 1/3 đến 11/11/1918, tổng cộng 1.256 tàu chiến và tàu buôn đã được ngụy trang. Trong số 96 con tàu (có trọng tải trên 2.500 tấn) bị đánh chìm, chỉ có 18 chiếc là tàu đã được ngụy trang và tất cả đều là tàu buôn. Ông nhấn mạnh: "Không có một tàu chiến ngụy trang nào bị đánh chìm".

“Cần nhớ rằng các con tàu không hoàn toàn dựa vào ngụy trang Dazzle để bảo vệ mình trước U-boat", Giáo sư Behrens giải thích. “Nó được sử dụng kết hợp với các chiến thuật khác như di chuyển theo hình zigzag và đi theo đoàn hộ tống - nơi những con tàu dễ trở thành mục tiêu được bảo vệ ở giữa đội hình, bao quanh bởi những tàu chiến nhanh hơn, nguy hiểm hơn và có khả năng tiêu diệt tàu ngầm. Sự kết hợp của các biện pháp này đã mang lại "hiệu quả tuyệt vời".

Ngụy trang Dazzle đã được Mỹ "hồi sinh" trong Thế chiến II, thậm chí người ta còn sơn cả mặt boong tàu nhằm đánh lừa máy bay đối thủ. Ngày nay, với sự phát triển của công nghệ giám sát điện tử và radar, Dazzle gần như đã lỗi thời trong việc bảo vệ tàu biển.

Tuy nhiên, như Forbes đã chỉ ra, khái niệm về họa tiết gây nhiễu thị giác vẫn còn nguyên giá trị và đang được ứng dụng rộng rãi trong các mẫu quân phục dã chiến hiện đại của quân đội khắp thế giới.