Một trong những tiến trình ngoại giao rủi ro nhất thế giới

Các cuộc trao đổi giữa Mỹ và Iran đã diễn ra tại Thụy Sĩ ngay trong bối cảnh xuất hiện những rạn nứt sau tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump và việc Israel từ chối dừng lại các hành động thù địch ở Lebanon.

Tehran và Washington đã nhất trí mở rộng lệnh ngừng bắn 60 ngày cho các cuộc đàm phán đầu tuần này. Tuy nhiên, việc đạt được thỏa thuận đang đứng trước những căng thẳng sau khi Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố ngày 20/6 rằng Tehran đã một lần nữa đóng cửa eo biển Hormuz nhằm đáp trả việc Israel tấn công Lebanon và Tổng thống Trump đe dọa tiến hành các cuộc tấn công mới vào Iran.

"Đây là diễn biến đầy kịch tính của một trong những tiến trình ngoại giao có mức độ rủi ro cao nhất thế giới", phóng viên Osama Bin Javaid của Al Jazeera đánh giá khi đưa tin từ khu resort Burgenstock, Thụy Sĩ - địa điểm tổ chức đàm phán.

Trưởng đoàn đàm phán của hai bên là Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. Bên cạnh đó còn có sự xuất hiện của các bên trung gian hòa giải là các đại diện của Qatar và Pakistan.

"Trở ngại lớn nhất trong tiến trình này vẫn là Israel bởi vấn đề Lebanon là điều có ý nghĩa sống còn với Tehran", ông Bin Javaid đánh giá.

Không lâu sau khi các cuộc trao đổi bắt đầu, ông Trump - người không tham dự đàm phán, đã viết trên Truth Social rằng: "Iran phải ngay lập tức ngăn chặn các lực lượng ủy nhiệm được họ hậu thuẫn tại Lebanon gây bất ổn. Nếu không, chúng tôi sẽ tấn công Iran rất dữ dội một lần nữa, giống như chúng tôi đã làm tuần trước, chỉ có điều là sẽ mạnh mẽ hơn".

Ông Ghalibaf sau đó đã phản hồi trên mạng xã hội X rằng: "Chúng tôi không coi những lời đe dọa của Mỹ là điều đáng bận tâm. Chẳng lẽ họ không tự hỏi rằng nếu những lời đe dọa đó thực sự có hiệu quả, thì liệu họ có rơi vào tình thế tuyệt vọng như ngày hôm nay hay không?"

Trước đó, ông Vance đã bày tỏ thái độ lạc quan khi phát biểu trước báo giới cùng với Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và Thủ tướng đồng thời là Ngoại trưởng Qatar - ông Mohammed bin Abdulrahman Al Thani.

"Mở cửa eo biển Hormuz, chấm dứt chương trình hạt nhân của Iran - tất cả những điều này đều đã đạt được. Câu hỏi đặt ra cho chúng tôi hiện nay là liệu còn bao nhiêu điều nữa chúng tôi có thể đạt được cùng nhau", ông Vance nói. Phó Tổng thống Mỹ cũng đặt câu hỏi: "Liệu chúng ta có thể mở ra một chương mới? Liệu chúng ta có thể thay đổi quan hệ ở Trung Đông?"

Ông Shehbaz Sharif bày tỏ hy vọng các cuộc thảo luận sẽ kết thúc với "một văn kiện mang tính bước ngoặt, góp phần thúc đẩy hòa bình, tiến bộ và thịnh vượng trên toàn thế giới".

Phái đoàn Iran không phát biểu trong suốt phần khai mạc và cũng không xuất hiện trong những bức ảnh hay thước phim cùng với ông Vance, cho thấy mức độ căng thẳng của cuộc đàm phán, phóng viên James Bays của Al Jazeera đưa tin từ Burgenstock, Thụy Sĩ.

Cuộc họp 4 bên vòng đầu tiên giữa Iran, Mỹ, Qatar, Pakistan đã chấm dứt sau 80 phút để các bên tiến hành "những tham vấn nội bộ", hãng thông tấn Fars của Iran cho hay.

Thành viên đoàn đàm phán Iran Hussein Gurbanzadeh cho biết trên truyền hình nhà nước rằng vòng đàm phán đầu tiên tập trung vào vấn đề giải phóng các tài sản bị phong tỏa của Iran và nới lỏng các lệnh trừng phạt nhằm vào lĩnh vực năng lượng, đồng thời khẳng định một dự thảo đề xuất cuối cùng đã sẵn sàng.

Trở ngại lớn nhất của đàm phán Mỹ - Iran

Các cuộc đàm phán diễn ra trong bối cảnh xung đột tại Lebanon vẫn tiếp diễn, khiến thỏa thuận này chịu nhiều sức ép. Israel tiếp tục tấn công vào Lebanon, khiến hàng chục người thiệt mạng trong những ngày gần đây. IRGC cũng dẫn ra những cuộc tấn công này khi tuyên bố đóng cửa eo biển Homruz.

Ông Mohammad Mokhber, cố vấn của Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Mojtaba Khamenei cáo buộc Mỹ không thực hiện được điều khoản đầu tiên trong thỏa thuận sơ bộ 14 điểm với Iran, đó là tiến hành đồng thời lệnh ngừng bằn "trên tất cả các mặt trận", bao gồm cả Lebanon. Ông cũng cho biết nếu thỏa thuận không được thực hiện, dòng chảy năng lượng qua khu vực vẫn sẽ bị gián đoạn.

Dù vậy, quân đội Mỹ cho biết các tàu thuyền thương mại vẫn tiếp tục hoạt động tại vùng biển này với 55 tàu di chuyển qua eo biển Hormuz ngày 20/6, vận chuyển hơn 17 triệu thùng dầu.

Mặc dù ông Trump tuyên bố việc di chuyển qua eo biển Hormuz sẽ không phải nộp phí trong và sau lệnh ngừng bắn 60 ngày nhưng Tehran sẽ tìm cách thay đổi một số quy định liên quan đến tuyến hàng hải chiến lược này "trong khuôn khổ luật pháp và các cơ chế quốc tế", một cố vấn và trợ lý của Lãnh tụ tối cao Iran nói với hãng thông tấn Fars.

Bất chấp căng thẳng leo thang, "Các mục tiêu của Mỹ và Iran ở một mức độ nào đó cũng có sự tương đồng" về vấn đề Lebanon, phóng viên Patty Culhane của Al Jazeera nhận định từ Washington DC giữa bối cảnh Mỹ và Israel ngày càng rạn nứt. Theo ông: "Israel đang ở vị trí mà nước này phải đưa ra quyết định, đó là liệu họ muốn chọc giận Mỹ hay muốn dừng các hành động thù địch".

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu ngày 21/6 cho biết Israel sẽ tiếp tục chiến dịch ở miền Nam Lebanon. Ông tuyên bố với báo giới tại Jerusalem rằng: "Chúng tôi đã thiết lập một khu vực an ninh tại Lebanon và chúng tôi sẽ tiếp tục hoạt động này lâu nhất có thể để bảo vệ người dân của mình".