Kết luận số 76-KL/TWHội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV nhấn mạnh yêu cầu tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị và mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Hành chính và Quản trị công, cho rằng vấn đề lớn nhất hiện nay là sự chưa đồng bộ giữa nhiệm vụ, thẩm quyền và nguồn lực.

Giao việc nhưng chưa đủ quyền, nguồn lực

Theo PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh, trong quá trình khảo sát, nghiên cứu mô hình chính quyền địa phương 2 cấp tại một số nơi cho thấy, cấp xã được giao thêm nhiều nhiệm vụ nhưng quyền quyết định, nhân lực chuyên môn, kinh phí, dữ liệu và công cụ thực hiện chưatương xứng.

“Phải phân biệt rất rõ: giao nhiệm vụ là giao việc; giao thẩm quyền là giao quyền; còn phân quyền thực chất phải trao cả khả năng thực hiện quyền đó. Nếu cấp dưới vẫn phải thường xuyên xin ý kiến, xin kinh phí, xin dữ liệu thì mới là chuyển việc xuống dưới, chưa phải phân quyền đầy đủ”, bàTrần Thị Diệu Oanh phân tích.

Thực tế là năng lực thực thi giữa các địa phương, thậm chí giữa các xã, phường trong cùng một địa phương còn có sự chênh lệch. Có nơi dân số đông, khối lượng công việc lớn, yêu cầu quản lý phức tạp nhưng đội ngũ chuyên môn còn mỏng. Do đó, cùng một quy định phân quyền nhưng hiệu quả thực hiện có thể rất khác nhau. Theo PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh, cần chuyển từ tư duy “giao việc đồng loạt” sang phân quyền có điều kiện, gắn với năng lực và đặc điểm của từng địa bàn.

Theo PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh, để xác định một địa phương đã được phân quyền thực chất hay mới chỉ được giao thêm nhiệm vụ, có thể đặt ra 4 câu hỏi: Có quyền quyết định không? Có đủ người và tiền không? Có dữ liệu và công cụ không? Có phải chịu trách nhiệm về kết quả không?

“Nếu cả bốn yếu tố đó đều có thì mới là phân quyền thực chất. Còn nếu địa phương chỉ nhận thêm nhiệm vụ nhưng vẫn phải xin quyền, xin tiền, xin dữ liệu và xin hướng dẫn từng việc thì đó mới là phân giao công việc”.

Phân quyền không phải là Trung ương bớt trách nhiệm mà là tổ chức lại quyền hạn và trách nhiệm giữa các cấp một cách hợp lý hơn, để công việc được giải quyết nhanh hơn, gần dân hơn và hiệu quả hơn. Do đó, điều kiện tiên quyết là phải phân định rõ thẩm quyền giữa Trung ương, cấp tỉnh và cấp xã: việc gì ai quyết định, ai cấp nguồn lực, ai kiểm tra và ai chịu trách nhiệm?

Khi ranh giới này rõ ràng, địa phương sẽ chủ động hơn, trong khi cấp trên có thể chuyển từ vai trò can thiệp vào từng việc sang kiến tạo thể chế, đặt ra tiêu chuẩn và giám sát kết quả. Đây chính là dấu hiệu rõ nhất của một nền quản trị phân quyền thực chất.

“Quyền đi đến đâu, nguồn lực đi đến đó”

Để việc phân cấp, phân quyền không biến thành việc cấp dưới nhận thêm trách nhiệm nhưng thiếu điều kiện thực hiện, PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh cho rằng nguyên tắc quan trọng là “quyền đi đến đâu, nguồn lực đi đến đó”.

4 nhóm nguồn lực cần được chuyển giao đồng bộ gồm con người, tài chính, dữ liệu và công cụ thực thi. Việc phân bổ biên chế và ngân sách cũng không nên thực hiện theo kiểu bình quân mà cần căn cứ vào dân số, khối lượng và mức độ phức tạp của công việc. Trong quản trị hiện đại, dữ liệu cũng là một nguồn lực quan trọng. “Không có dữ liệu thì rất khó ra quyết định đúng và nhanh”, PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh nhấn mạnh.

Bên cạnh nguồn lực vật chất, theo bà, cần trao cho địa phương không gian chủ động trong tổ chức thực hiện. Địa phương có nhân lực, kinh phí nhưng mọi quyết định cụ thể vẫn phải xin ý kiến cấp trên thì hiệu quả phân quyền sẽ thấp. Vì vậy, cần xác định rõ phạm vi địa phương được tự chủ, tự quyết và tự chịu trách nhiệm. Khi đó, nguồn lực mới thực sự chuyển hóa thành năng lực quản trị, phù hợp với yêu cầu “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Cũng theo chuyên gia, khi quyền lực được đưa gần cơ sở hơn, yêu cầu kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình càng trở nên quan trọng. “Phân quyền mạnh không có nghĩa là buông lỏng kiểm soát. Nhưng kiểm soát cũng không có nghĩa là cấp trên phải duyệt từng việc của cấp dưới".

PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh cho rằngcần chuyển từ “kiểm soát bằng xin - cho và phê duyệt trước” sang kiểm soát bằng pháp luật, tiêu chuẩn, dữ liệu và kết quả. Cấp dưới được chủ động quyết định trong phạm vi thẩm quyền nhưng phải giải trình rõ và chịu trách nhiệm về kết quả. “Nói ngắn gọn: quyền đến đâu, trách nhiệm và kiểm soát đến đó”, theo bàTrần Thị Diệu Oanh.

Cơ chế kiểm soát cũng cần theo hướng đa tầng, minh bạch, với sự tham gia của cấp trên, HĐND, thanh tra, kiểm toán và sự giám sát của người dân, doanh nghiệp. Đặc biệt, cần cá thể hóa trách nhiệm, xác định rõ ai là người quyết định và ai chịu trách nhiệm cuối cùng. Đây là cơ sở để ngăn ngừa cả tình trạng lạm quyền khi được trao quyền và né tránh trách nhiệm khi phát sinh vấn đề.

Đo lườngkết quả, không bình quân

Một yêu cầu được đặt ra trong Kết luận số 76-KL/TW là chuyển từ quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang quản trị bằng mục tiêu, dữ liệu, sản phẩm đầu ra và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp.

Điều này đòi hỏi phải thay đổi căn bản cách đánh giá cán bộ, cơ quan hành chính và chính quyền địa phương. “Phải chuyển từ đánh giá "đã làm bao nhiêu việc"sang "đã giải quyết vấn đề tốt đến đâu’”, PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh nói.Thay vì chỉ đếm số văn bản, số cuộc họp hay số hồ sơ đã tiếp nhận, cần đo lường thời gian xử lý, chất lượng giải quyết, chi phí, tỷ lệ đúng hạn, số lần người dân phải đi lại và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp.

PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh cho rằng các chỉ số như KPI, SIPAS, PAPI có thể là những công cụ quan trọng để đánh giá hiệu quả quản trị.Việc đánh giá cán bộ gắn với vị trí việc làm và sản phẩm cụ thể. Người làm đất đai phải được đánh giá bằng chất lượng, thời gian xử lý hồ sơ đất đai; người làm hành chính công phải được đánh giá bằng chất lượng phục vụ và mức độ hài lòng của người dân...

Đồng thời, cần tính đến độ khó và khối lượng công việc, tránh đánh giá theo kiểu bình quân. Khi kết quả thực chất được đo lường đúng, cán bộ sẽ có thêm động lực dám làm, dám chịu trách nhiệm.