Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV xác định mục tiêu xây dựng xã hội Việt Nam kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa và phát triển; trong đó, con người vừa là chủ thể, mục tiêu, nguồn lực, vừa là động lực của phát triển. Nội dung của Nghị quyếtđặt con người ở vị trí trung tâm của phát triển, đồng thời yêu cầu đổi mới giáo dục theo hướng phát triển toàn diện năng lực, nhân cách và khả năng thích ứng với những biến đổi nhanh chóng của xã hội.

Quan điểm này đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ giáo dục, chuyển từ tư duy chủ yếu “dạy kiến thức” sang phát triển toàn diện con người; lấy người học làm trung tâm và thay đổi phương thức quản trị giáo dục. Giáo dục cũng phải thích ứng với xã hội số và những yêu cầu mới của quá trình phát triển.

Từ đào tạo lao động sang phát triển con người toàn diện

Theo PGS.TS Nguyễn Đức Chiện, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học và Tâm lý học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, trong bối cảnh Việt Nam bước vào kỷ nguyên vươn mình, mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào thâm dụng lao động giá rẻ đã chạm ngưỡng. Vì thế, việc đặt con người là chủ thể, mục tiêu, nguồn lực và động lực của phát triển cho thấy mọi chính sách phát triển cuối cùng phải hướng tới hạnh phúc, sự thịnh vượng và năng lực tự chủ của mỗi cá nhân.

Ông cho rằng, cách tiếp cận về phát triển con người trước đây thường thiên về cung cấp nguồn lao động đáp ứng nhu cầu ngắn hạn của thị trường, chú trọng kỹ năng nghề cụ thể và kiến thức sách vở. Trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra cao hơn. Giáo dục phải hướng tới phát triển con người toàn diện, vừa có năng lực chuyên môn, vừa có tư duy phản biện, bản lĩnh văn hóa, khả năng thích ứng linh hoạt và sức khỏe thể chất, tinh thần.

“Con người không chỉ thích ứng với sự thay đổi của cuộc sống mà còn phải đủ bản lĩnh để kiến tạo sự thay đổi”, PGS.TS Nguyễn Đức Chiện nhấn mạnh.

Chuyển từ “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”

Một trong những yêu cầu quan trọng được đặt ra là chuyển mạnh từ tư duy “quản lý giáo dục” sang “quản trị phát triển giáo dục”, đồng thời lấy người học làm trung tâm. Theo PGS.TS Nguyễn Đức Chiện, sự chuyển đổi này cần được thể hiện đồng bộ ở ba trụ cột trong nhà trường.

Thứ nhất, đổi mới chương trình đào tạo. Giáo dục cần giảm tải lý thuyết, tăng cường tích hợp liên môn; đưa kỹ năng sống, tư duy số, giáo dục thực tế và các giá trị văn hóa vào chương trình chính khóa, gắn với hoạt động trải nghiệm.

Thứ hai, đổi mới phương pháp giảng dạy. Cần chuyển từ mô hình “thầy giảng - trò chép” sang “thầy thiết kế - trò thi công”, trong đó người học giữ vai trò trung tâm. Việc học cần gắn với thực tế, giải quyết các vấn đề thực tiễn, khuyến khích thảo luận, tranh biện và khả năng tự học.

Thứ ba, đổi mới cách đánh giá chất lượng giáo dục. Chất lượng không thể chỉ được đo bằng điểm số kiến thức mà cần đánh giá năng lực thực tế, thái độ ứng xử và sự tiến bộ của từng cá nhân. Đánh giá quá trình cần được kết hợp với đánh giá tổng kết để phản ánh đầy đủ hơn sự phát triển của người học.

Gia đình, nhà trường và xã hội cùng tham gia giáo dục con người

Nghị quyết cũng đặt yêu cầu kết hợp giáo dục tri thức với đạo đức, pháp luật, lịch sử, văn hóa, kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp và ý thức công dân. Từ góc độ xã hội học và tâm lý học, PGS.TS Nguyễn Đức Chiện cho rằng không gian mạng và mạng xã hội đang phát triển nhanh chóng, đồng thời cạnh tranh mạnh với gia đình và nhà trường trong việc định hình giá trị sống của người trẻ.

Bên cạnh đó, áp lực đồng trang lứa, sự đứt gãy trong tương tác và giao tiếp giữa các thế hệ trong gia đình hiện đại, cùng những biểu hiện lệch chuẩn văn hóa trên không gian mạng có thể làm suy giảm “sức đề kháng” tâm lý của thanh thiếu niên. Do đó, giáo dục con người không thể là nhiệm vụ riêng của nhà trường.

Theo ông, gia đình phải là nền tảng của sự thấu cảm, chia sẻ, làm gương và giáo dục cảm xúc. Gia đình không chỉ bảo đảm điều kiện kinh tế mà còn phải tạo dựng một môi trường sống đầy đủ, an toàn và lành mạnh cho các thành viên, đặc biệt là trẻ em.

Nhà trường không chỉ cung cấp kiến thức mà cần xây dựng môi trường học tập an toàn, không gian tương tác thân thiện, trang bị kỹ năng sống, đồng thời tạo điều kiện để người học phát triển trí tuệ và năng lực sáng tạo.

Trong khi đó, xã hội có vai trò kiến tạo hệ sinh thái văn hóa lành mạnh, tạo không gian an toàn, kiểm soát thông tin độc hại và tôn vinh các giá trị chân - thiện - mỹ để những giá trị này được thẩm thấu và phát huy trong đời sống.

Xây dựng công dân số có năng lực và trách nhiệm

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, xây dựng thế hệ công dân số trở thành một yêu cầu quan trọng. Theo PGS.TS Nguyễn Đức Chiện, giáo dục công dân số không chỉ dừng ở việc giúp người trẻ sử dụng công nghệ mà phải hình thành năng lực làm chủ môi trường số đi cùng đạo đức, trách nhiệm và văn hóa ứng xử.

Một trong những năng lực cốt lõi là khả năng nhận diện thông tin và tư duy phản biện, giúp trẻ em và thanh thiếu niên phân biệt thông tin thật - giả, nhận diện tin giả, thông tin xấu độc và các hình thức lừa đảo trực tuyến.

Cùng với đó là đạo đức và trách nhiệm số. Người trẻ cần hiểu văn hóa ứng xử trên mạng, tôn trọng bản quyền, không tham gia bạo lực mạng và nhận thức rõ trách nhiệm pháp lý đối với hành vi của mình trên không gian mạng.

Một năng lực khác là khả năng tự chủ và bảo vệ bản thân, bao gồm kỹ năng bảo mật thông tin cá nhân, nhận biết nguy cơ trên môi trường mạng và biết cách ngắt kết nối đúng lúc để bảo vệ sức khỏe tinh thần, hạn chế nguy cơ lệ thuộc vào thiết bị và màn hình.

Nghị quyết xác định đầu tư cho phát triển con người là đầu tư cho phát triển bền vững của đất nước. Để quan điểm này trở thành kết quả thực chất, PGS.TS Nguyễn Đức Chiện cho rằng cần triển khai đồng bộ nhiều giải phápnhưng trước hết phải tạo đột phá về đổi mới phương thức quản trị giáo dục và phát triển đội ngũ giáo viên.

Theo ông, chất lượng giáo dục và phát triển nhân tài khó có thể tạo bước đột phá nếu người thầy chưa được giải phóng sức sáng tạo, trong khi cơ chế quản lý nhà trường vẫn còn nặng tính hành chính, quan liêu.

Song song với đổi mới giáo dục là chuẩn hóa môi trường văn hóa - xã hội để thu hút, giữ chân nhân tài và tạo điều kiện để đội ngũ giáo dục phát huy năng lực, đóng góp tích cực cho sự phát triển của đất nước.

Hiệu quả của việc “đầu tư cho con người” cũng cần được đo lường bằng những kết quả cụ thể. Theo PGS.TS Nguyễn Đức Chiện, có thể xem xét sự cải thiện thực chất của Chỉ số phát triển con người (HDI) thông qua tuổi thọ, giáo dục và thu nhập bình quân; mức độ hạnh phúc và sức khỏe tinh thần của thanh thiếu niên; đồng thời đánh giá năng lực cạnh tranh, khả năng thích ứng của nguồn nhân lực trẻ trên thị trường lao động quốc tế.

Trong đó, khả năng làm chủ công nghệ, ngoại ngữ và kỹ năng mềm là những yếu tố ngày càng quan trọng. Đặt con người ở vị trí trung tâm vì thế không chỉ là thay đổi một quan điểm trong chính sách phát triển, mà còn đòi hỏi sự thay đổi căn bản trong cách giáo dục, quản trị nhà trường và xây dựng môi trường văn hóa - xã hội.

Khi giáo dục tạo ra những con người vừa có năng lực, có nhân cách, có khả năng làm chủ công nghệ và thích ứng với biến đổi, nguồn nhân lực sẽ trở thành động lực quan trọng để Việt Nam nâng cao năng lực tự chủ, sức cạnh tranh và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.