Đó chắc chắn là phép thử với sự sẵn sàng của NATO khi các vụ việc xảy ra trong vùng đặc quyền kinh tế của Romania và Bulgaria, chứ không phải lãnh hải hai nước. Những khoảng trống về quy trách nhiệm và ngưỡng đáp trả là bài toán khó với liên minh quân sự này.

Những con tàu bốc cháy trên Biển Đen

Ngày 6/10, tàu Royad Mammadov đang chở đầy ngô của Ukraine trên hành trình tới cảng Ravenna của Italy thì bị hai thiết bị bay không người lái (UAV) tấn công. Đám cháy bùng phát trên con tàu dài 139 m thuộc sở hữu của Thổ Nhĩ Kỳ. Chỉ vài giờ sau, tàu trở thành tâm điểm của chiến dịch cứu hộ gần cảng cá Sfântu Gheorghe, ngoài khơi Romania.

11 công dân Azerbaijan và Ấn Độ được giải cứu, nhưng lực lượng cứu hộ tìm thấy hai thi thể dưới biển, trong đó có thuyền trưởng. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky cáo buộc Nga thực hiện vụ tấn công mà ông gọi là “đòn đánh khủng khiếp” nhằm vào một tàu dân sự trên vùng biển trung lập.

Trong khi đó, Thủ tướng Bulgaria Rumen Radev nói trước Quốc hội nước này rằng không có lý do hợp lý để Ukraine tấn công chính tàu và thủy thủ đoàn của mình, bởi kết quả của những vụ việc như vậy đều có lợi cho Nga. Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận vấn đề nằm ở chỗ chưa thể chứng minh ai đứng sau các vụ tấn công.

Những diễn biến này cho thấy rủi ro ngày càng lớn đối với hoạt động hàng hải trên Biển Đen, tuyến vận tải có vai trò thiết yếu đối với xuất khẩu ngũ cốc của Ukraine và thương mại khu vực.

Các vụ việc không chỉ gây thiệt hại về người và tài sản. Chúng còn đặt ra câu hỏi về mức độ an toàn của những tuyến hàng hải quốc tế xung quanh lãnh thổ các nước thành viên NATO, cũng như khả năng liên minh phản ứng trước các hành động mà nguồn gốc và chủ thể thực hiện chưa được xác định rõ ràng.

Theo thông tin được công bố, hôm 13/10, 2 tàu khác là Chelsea 3, treo cờ Malta nhưng do Ukraine vận hành, và HS Dignity, treo cờ Guinea-Bissau, tiếp tục bị UAV tấn công ngoài khơi Bulgaria. Toàn bộ 15 thành viên thủy thủ đoàn tàu Chelsea 3 được sơ tán, trong khi 11 thủy thủ trên tàu HS Dignity được báo cáo mất tích.

Đến ngày 16/10, công tố viên quân sự Bulgaria cho biết một cuộc điều tra về tội ác chiến tranh đã được mở liên quan đến vụ tấn công bằng UAV. Các nhà điều tra đang xem xét liệu có mệnh lệnh nhằm sát hại thủy thủ đoàn và gây thiệt hại trên diện rộng cho con tàu hay không. Ủy ban Helsinki Bulgaria và Quỹ Luật sư Bulgaria về Nhân quyền cũng đã gửi đơn khiếu nại pháp lý liên quan đến khả năng xảy ra tội ác chiến tranh.

Những ngày tiếp theo, tàu chở hóa chất và dầu Yara J trên hành trình từ Thổ Nhĩ Kỳ tới Romania bị tấn công và bốc cháy. Tàu chở hóa chất Wine Trader, treo cờ San Marino, trên đường từ Tunisia tới Romania, cũng bị UAV đánh trúng và cháy.

Tổng thống Romania Nicușor Dan gọi những vụ việc là “hệ quả trực tiếp” từ cuộc xung đột Nga Ukraine và cho biết các thành viên NATO sẽ họp vào tuần tới để thảo luận về những vụ tấn công bằng UAV trên Biển Đen.

Những lựa chọn nào để đáp trả

Các vụ tấn công trong tháng 10 chỉ là diễn biến mới nhất trong chuỗi sự cố liên quan đến UAV và xâm phạm không phận đã gây quan ngại tại Romania cùng một số thành viên NATO kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine.

Giới phân tích phương Tây nhận định các vụ việc mới có thể phản ánh một hướng hành động nguy hiểm hơn của Nga: gây sức ép lên những nước thành viên NATO ở sườn phía Đông, thử thách mức độ đoàn kết của liên minh và khiến các chính phủ phương Tây phải cân nhắc lại mức độ hỗ trợ dành cho Kiev, nhưng vẫn tránh một cuộc đối đầu quân sự trực tiếp với NATO.

Giáo sư Andrew Mumford, chuyên gia nghiên cứu chiến tranh tại Đại học Nottingham, cho rằng những vụ tấn công gần đây dường như đánh dấu một bước chuyển nguy hiểm trong thế đối đầu Nga - NATO.Điểm đáng chú ý là các vụ tấn công xảy ra trong vùng đặc quyền kinh tế của Romania và Bulgaria, không phải lãnh hải của hai nước.

Theo luật biển quốc tế, quốc gia ven biển có những quyền chủ quyền nhất định đối với việc thăm dò, khai thác và quản lý tài nguyên trong vùng đặc quyền kinh tế, nhưng không thực hiện chủ quyền đầy đủ như tại lãnh hải. Các quốc gia khác vẫn được hưởng một số quyền tự do hàng hải và hàng không theo luật quốc tế.

Sự khác biệt này tạo ra một vùng xám về pháp lý và chiến lược khi xảy ra các vụ tấn công. Điều 5 của Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương quy định một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một thành viên có thể được xem là cuộc tấn công nhằm vào toàn liên minh. Tuy nhiên, việc xác định một sự cố cụ thể có đạt ngưỡng kích hoạt Điều 5 hay không phụ thuộc vào bản chất, mức độ và hoàn cảnh của vụ việc, chứ không chỉ căn cứ vào vị trí địa lý.

Tiến sĩ Rod Thornton, chuyên gia quốc phòng Nga tại Đại học King’s College London, cho rằng các vụ tấn công đang khai thác chính sự không chắc chắn này.

Theo ông, những con tàu bị nhắm mục tiêu thường treo cờ thuận tiện (FOC), có cơ cấu sở hữu và vận hành xuyên quốc gia, trong khi thủy thủ đoàn chủ yếu đến từ các nước đang phát triển. Điều đó khiến nguy cơ trực tiếp gây thương vong cho công dân phương Tây thấp hơn, đồng thời gây khó khăn cho việc xác định chủ thể tấn công.

Ông nhận định cách làm này cho phép bên tiến hành gia tăng sức ép đối với Romania và Bulgaria mà chưa nhất thiết khiến NATO phải đáp trả bằng hành động quân sự. Khi nguồn gốc của các đòn tấn công chưa thể xác định rõ, khả năng phủ nhận trách nhiệm cũng trở thành một yếu tố làm phức tạp phản ứng của liên minh.

Điểm mờ là chưa rõ động cơ dẫn tới vụ việc cùng bằng chứng liên quan khẳng định Nga trực tiếp thực hiện tất cả các cuộc tấn công.

“Hơi nóng xung đột” kiểm tra ngưỡng hành động của NATO

Một số chuyên gia cho rằng cách thức tấn công tàu thương mại trên Biển Đen có nét tương đồng với chiến thuật Iran từng sử dụng tại eo biển Hormuz: gây sức ép kinh tế và chính trị thông qua việc đe dọa các tuyến hàng hải quan trọng.

Điểm chung của cách tiếp cận này là không nhất thiết phải phá hủy một lượng lớn tàu thuyền để tạo ra tác động chiến lược. Chỉ cần làm gia tăng cảm nhận rủi ro, gây gián đoạn hoạt động hàng hải hoặc khiến các doanh nghiệp lo ngại về an toàn, bên tấn công đã có thể tạo thêm sức ép đối với đối thủ.

Tuy nhiên, Biển Đen và eo biển Hormuz có những đặc điểm địa chính trị, pháp lý và quân sự khác nhau. Vì vậy, sự tương đồng về phương thức gây sức ép không đồng nghĩa hai khu vực sẽ diễn biến theo cùng một kịch bản.

Trong trường hợp Biển Đen, thách thức đối với NATO không chỉ là bảo vệ các thành viên mà còn phải duy trì an toàn hàng hải, tránh để các sự cố chưa được xác minh đầy đủ dẫn đến leo thang ngoài ý muốn.

Một cách lý giải khác cho các vụ tấn công liên quan tới tình hình chiến trường Ukraine.

Tiến sĩ Shane O’Rourke, chuyên gia lịch sử Nga tại Đại học York, cho rằng những diễn biến trên Biển Đen có thể phản ánh khó khăn của Moscow trên chiến trường. Theo ông, lực lượng Ukraine đã ngăn chặn các bước tiến của Nga và có dấu hiệu giành lại thế chủ động tại một số khu vực.

Ông cũng đề cập đến chiến dịch mang tên Operation Vivaldi, được cho là đã gây tổn thất đáng kể cho Nga, cùng các đòn tấn công liên tiếp của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu và trung tâm dữ liệu của Nga. Theo chuyên gia này, những hoạt động đó đang tạo ra tác động thực tế đối với Moscow.

Tuy nhiên, giả định về sự liên quan của Nga với các cuộc tấn công trên biển Đen và cục diện xung đột Nga Ukraine cần được kiểm chứng. Việc các diễn biến xảy ra gần nhau về thời gian chưa đủ để kết luận chúng nằm trong cùng một kế hoạch tác chiến.

Nhưng hiện tại, đó là một thách thức trực tiếp và cấp bách với NATO. Nếu phản ứng quá yếu, liên minh có thể bị xem là thiếu khả năng bảo vệ an ninh hàng hải và các lợi ích của thành viên ở sườn phía Đông. Nhưng nếu phản ứng mạnh khi chưa có đủ bằng chứng về chủ thể tấn công và bản chất sự việc, nguy cơ leo thang với Nga sẽ tăng lên.

Những gì NATO có thể làm lúc này chỉ là tăng cường giám sát, chia sẻ thông tin tình báo, bảo vệ các tuyến hàng hải và phối hợp điều tra, đồng thời duy trì những kênh liên lạc cần thiết để hạn chế tính toán sai lầm.Về lâu dài, an ninh và ổn định tại các vùng biển quanh lãnh thổ NATO chỉ có thể trở lại khi xung đột Nga Ukraine được giải quyết.