Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi nhân khẩu học đặc biệt khi tốc độ già hóa dân số diễn ra nhanh hơn nhiều so với dự báo. Đây không chỉ là sự thay đổi về cơ cấu tuổi tác mà còn kéo theo những tác động sâu rộng đến tăng trưởng kinh tế, thị trường lao động, hệ thống an sinh xã hội, y tế và cấu trúc gia đình. Các chuyên gia cho rằng, nếu có sự chuẩn bị bài bản, già hóa dân số không chỉ là thách thức mà còn có thể trở thành cơ hội để xây dựng một xã hội phát triển bền vững và bao trùm.

Gia đình thay đổi, áp lực chăm sóc người cao tuổi ngày càng lớn

Theo GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam, dưới tác động của chuyển đổi số, hội nhập quốc tế cùng những biến đổi kinh tế - xã hội, gia đình Việt Nam đang trải qua những thay đổi sâu sắc cả về cấu trúc lẫn chức năng.

Nếu năm 1979, mỗi hộ gia đình trung bình có 5,2 người thì đến năm 2024 chỉ còn khoảng 3,6 người. Mô hình gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, trong khi tỷ lệ hộ độc thân đã tăng lên 14,7%. Điều này đồng nghĩa với việc mạng lưới an sinh truyền thống trong gia đình đang dần thu hẹp.

Một thay đổi đáng chú ý khác là sự đứt gãy trong mối liên kết giữa các thế hệ. Sau khoảng 30 năm, tỷ lệ ly hôn đã tăng gấp 7 lần, tác động trực tiếp đến quá trình xã hội hóa và giáo dục trẻ em. Bên cạnh đó, các mô hình gia đình phi truyền thống như gia đình đơn thân, gia đình không có con ngày càng xuất hiện nhiều hơn nhưng vẫn gặp không ít rào cản khi tiếp cận các chính sách do nhiều quy định hiện hành vẫn lấy gia đình truyền thống làm chuẩn.

Đề cập đến những thách thức nhân khẩu học, ông Nguyễn Hữu Minh cho biết, Việt Nam đang đối mặt với nhiều xu hướng tương đồng với các quốc gia trên thế giới. Mức sinh vẫn dưới mức sinh thay thế, trong khi xu hướng kết hôn và sinh con muộn tại khu vực đô thị ngày càng phổ biến bởi áp lực chi phí nuôi dạy con và giá nhà ở tăng cao.

Ông cảnh báo: "Nếu xu hướng này tiếp tục, đến khoảng năm 2030 có thể sẽ có khoảng 1,2 triệu nam giới không tìm được bạn đời. Sau khoảng 20 năm nữa, con số này có thể lên tới khoảng 3,5 triệu người, kéo theo nhiều hệ lụy tiêu cực về kinh tế - xã hội".

Không chỉ biến đổi về cấu trúc, chức năng chăm sóc của gia đình cũng suy giảm rõ rệt. Già hóa dân số làm gia tăng nhu cầu chăm sóc người cao tuổi, trong khi di cư lao động khiến nhiều địa phương chỉ còn người già sinh sống. Theo ông Minh, khoảng một phần ba hộ có người cao tuổi thuộc diện nghèo, gần 16% người cao tuổi tự đánh giá sức khỏe yếu. Nguồn lực chăm sóc từ con cái ngày càng hạn chế do lao động trẻ rời quê; ngược lại, nhiều trẻ em phải ở với ông bà hoặc người giúp việc khi cha mẹ đi làm xa, tạo thêm áp lực cho chức năng chăm sóc, giáo dục của gia đình.

TS. Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), cho biết, già hóa dân số đang trở thành xu hướng không thể đảo ngược trên phạm vi toàn cầu và Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất thế giới.

Theo số liệu điều tra dân số giữa kỳ năm 2024, Việt Nam hiện có khoảng 14,2 triệu người cao tuổi, chiếm khoảng 14% dân số. Dự báo mới nhất cho thấy, nước ta sẽ bước vào giai đoạn dân số già từ năm 2034, sớm hơn 2 năm so với dự báo trước đây.

Ông nhấn mạnh: "Chúng ta chỉ còn khoảng 23 năm để chuẩn bị cho giai đoạn dân số già, trong khi nhiều quốc gia phát triển đã có hàng chục, thậm chí hơn một thế kỷ để thích ứng. Đây là thách thức rất lớn đối với công tác hoạch định chính sách".

Theo phân tích của đại diện Bộ Y tế, nguyên nhân chủ yếu khiến Việt Nam già hóa nhanh là mức sinh liên tục giảm trong nhiều năm qua, trong khi tuổi thọ bình quân ngày càng tăng. Tổng tỷ suất sinh hiện chỉ khoảng 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế, còn tuổi thọ trung bình đạt khoảng 74,3 tuổi.

Đáng chú ý, nhóm người từ 80 tuổi trở lên đang tăng rất nhanh và dự báo đến năm 2074 số người cao tuổi của Việt Nam có thể tăng gấp 8 lần hiện nay. Hơn 60% người cao tuổi vẫn sinh sống ở khu vực nông thôn, trong khi tuổi thọ khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 tuổi. Gần 36% người cao tuổi gặp khó khăn trong các hoạt động sinh hoạt hàng ngày, chủ yếu do các bệnh cơ xương khớp, tim mạch và các bệnh mạn tính.

Theo nghiên cứu, chỉ khoảng 31,9% người cao tuổi có đủ khả năng chi trả các khoản sinh hoạt hàng tháng; gần một nửa chỉ đủ trang trải cuộc sống và hơn 10% rơi vào hoàn cảnh rất khó khăn về kinh tế. Dù vậy, hơn 91% người cao tuổi Việt Nam vẫn sống cùng gia đình và mong muốn được "già hóa tại chỗ", tiếp tục sinh sống trong chính ngôi nhà của mình với sự chăm sóc của người thân.

TS. Phạm Vũ Hoàng khẳng định: "Gia đình vẫn giữ vai trò nền tảng trong chăm sóc người cao tuổi. Theo Luật Người cao tuổi năm 2009, gia đình là chủ thể có trách nhiệm chính trong việc phụng dưỡng người cao tuổi, còn Nhà nước và cộng đồng giữ vai trò hỗ trợ".

Chuẩn bị sớm để biến già hóa dân số thành cơ hội phát triển

Theo TS.BS. Hoàng Tú Anh, Giám đốc Trung tâm Sáng kiến Sức khỏe và Dân số, đến năm 2045 Việt Nam dự kiến có khoảng 18 triệu người cao tuổi, tương đương gần 20% dân số. Nếu không có những giải pháp kịp thời, nước ta có nguy cơ đối mặt với "khủng hoảng già hóa", kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng như gia tăng số người cao tuổi không nơi nương tựa, thiếu hụt lao động trẻ, gánh nặng chăm sóc dồn lên gia đình - đặc biệt là phụ nữ - cùng áp lực lớn đối với hệ thống y tế và an sinh xã hội.

Theo bà, Việt Nam cần khẩn trương hoàn thiện hệ thống dữ liệu về người cao tuổi; xây dựng khung chính sách và pháp luật toàn diện về già hóa dân số; tái cấu trúc hệ thống y tế theo hướng thân thiện với người cao tuổi; phát triển các dịch vụ chăm sóc dài hạn dựa vào cộng đồng; cải cách hệ thống an sinh xã hội theo hướng bao phủ rộng hơn; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ và dữ liệu số trong quản lý, chăm sóc người cao tuổi.

Bà cũng cho rằng, việc thay đổi nhận thức xã hội, xóa bỏ định kiến coi người cao tuổi là gánh nặng có ý nghĩa quan trọng nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho nhóm dân số này.

Đánh giá về tương lai dân số Việt Nam trong 10-20 năm tới nếu mức sinh tiếp tục duy trì ở mức thấp, BS. Hoàng Tú Anh nhận định, lực lượng lao động sẽ suy giảm trong khi tỷ lệ người cao tuổi tăng mạnh, tạo áp lực lớn lên tăng trưởng kinh tế và hệ thống an sinh.

Bà nhấn mạnh: "Việt Nam thực sự đang chạy đua với thời gian để tận dụng cơ cấu dân số vàng còn lại. Chúng ta cần nhanh chóng có chiến lược tổng thể để khuyến khích sinh con hợp lý nhưng đồng thời cũng phải chạy đua để tăng năng suất lao động và tăng khả năng thích ứng với già hóa".

Theo TS. Hoàng Tú Anh, xã hội cần nhìn nhận tuổi thọ tăng và số lượng người cao tuổi gia tăng là thành tựu của quá trình phát triển chứ không phải là mối đe dọa: "Chúng ta cần nhìn nhận, việc tăng người cao tuổi trong dân số là cơ hội chứ không phải sự đe dọa hay nỗi sợ. Chúng ta phải chạy đua để bảo đảm người cao tuổi được sống trong một xã hội thân thiện, có cơ hội tiếp tục đóng góp cho sự phát triển của đất nước, hướng tới một xã hội già nhưng khỏe và thịnh vượng".

Phân tích sâu hơn về những thách thức khi Việt Nam có khoảng 18 triệu người cao tuổi vào năm 2045, TS. Hoàng Tú Anh cho rằng, hệ thống y tế sẽ chịu sức ép rất lớn bởi người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường, loãng xương, ung thư, sa sút trí tuệ và trầm cảm.

Trong khi đó, hệ thống chuyên ngành lão khoa của Việt Nam vẫn còn rất thiếu cả về cơ sở điều trị lẫn đội ngũ nhân lực. Nhu cầu chăm sóc dài hạn ngày càng tăng nhưng số cơ sở dưỡng lão công lập còn hạn chế, phần lớn việc chăm sóc vẫn do các thành viên trong gia đình, chủ yếu là phụ nữ, đảm nhận. Đáng lo ngại, xu hướng di cư lao động khiến nhiều nơi xuất hiện tình trạng "người già chăm người già". Theo ước tính của bà, đến năm 2045 Việt Nam sẽ cần hàng trăm nghìn nhân viên chăm sóc chuyên nghiệp để đáp ứng nhu cầu của xã hội già hóa.

Các chuyên gia đều có cùng nhận định, già hóa dân số là xu hướng không thể đảo ngược. Điều quan trọng không phải là ngăn cản quá trình này mà là chuẩn bị đầy đủ về chính sách, nguồn nhân lực, hệ thống an sinh và y tế để thích ứng. Nếu hành động sớm, Việt Nam hoàn toàn có thể biến thách thức thành cơ hội, xây dựng một xã hội nơi người cao tuổi được sống khỏe mạnh, an toàn, có phẩm giá và tiếp tục đóng góp cho sự phát triển của đất nước.