Trẻ em trước thông tin xấu độc trên mạng xã hội

Anh Nguyễn Đức Toàn, ở phường Bạch Mai, Hà Nội, có con trai chuẩn bị vào lớp 10. Lo con dùng mạng xã hộicó thể tiếp cận những nội dung thiếu lành mạnh ở lứa tuổi tâm sinh lý có nhiều thay đổi, anh chỉ cho con dùng điện thoại 1 tiếng/ngày và thường xuyên nhắc nhở về tác hại của thông tin xấu độc:"Trên không gian mạng tốt nhất là mang những điều tốt lên, chứ đừng chửi bới hoặc gièm pha nhau. Cháu mà xem những kênh không tốt là mình sẽ bảo ngay và hướng dẫn cháu chơi những thứ khác".

Trong một không gian mà thông tin tốt, xấu đan xen và chỉ cách nhau một cú vuốt màn hình, thì kỹ năng lựa chọn nội dung ngày càng trở nên quan trọng. Một số bạn trẻ thừa nhận, có những video ban đầu chỉ xem vì tò mò, nhưng sau đó lại tác động cách suy nghĩ và cảm nhận: "Em thấy người ta chia sẻ được về những kinh nghiệm xã hội, nhưng dùng những từ ngữ hơi “nóng”, làm mình suy nghĩ theo những chiều hướng khác với lối sống hiện tại. Người vui tính, tạo được niềm vui cho mọi người, khi xem cảm thấy rất là thoải mái".

Từ những tác động ấy, nhiều người cho rằng, với nội dung xấu độc, chậm một bước có thể để lại hệ lụy lâu dài: "Tôi rất ủng hộ chủ trương và cách làm của cơ quan quản lý nhà nước để hạn chế những hệ lụy. Việc làm sớm để làm gương là rất tốt để hạn chế những thành phần tương tự. Nên dẹp càng sớm càng tốt, vì thực tế trẻ con bây giờ dùng điện thoại, xem mạng nhiều lắm. Nên duy trì và làm sâu hơn, chắc hơn nữa để dứt điểm cái này".

Cùng xây dựng môi trường mạng xã hội lành mạnh

Đằng sau sức hút của những nội dung gây sốc, lệch chuẩn là một cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt để giành sự chú ý của người dùng. Theo luật sư Nguyễn Thế Truyền, Giám đốc Công ty Luật hợp danh Thiên Thanh, đó là hệ quả của một “nền kinh tế chú ý”, khi lượt tương tác có thể được chuyển hóa thành lợi ích kinh tế. Các nền tảng tối ưu hóa khả năng giữ chân người dùng, trong khi những nội dung kích động, giật gân, gây tranh cãi thường dễ tạo tò mò và tương tác.

Và phía sau sự nổi tiếng trên mạng có thể là cơ hội kiếm tiền đủ lớn để những người làm nội dung bất chấp pháp luật và mọi chuẩn mực xã hội. Chuyên gia tội phạm học, TS. Đoàn Văn Báu phân tích:"Họ kiếm được rất nhiều tiền và có những hoạt động kinh doanh kèm theo, trong đó có cả hoạt động kinh doanh bất hợp pháp như hàng nhái, hàng giả, trốn thuế. Chúng ta vẫn phải tiếp tục nghiên cứu để bổ sung, hoàn thiện pháp luật, nhằm triệt để xử lý những hành vi phát sinh từ mạng xã hội. Nhưng vấn đề chính ở đây vẫn là ý thức của cư dân mạng.

Chúng ta phải giáo dục, tuyên truyền, đặc biệt là thế hệ trẻ. Những người đã trưởng thành cũng vẫn bị ảnh hưởng bởi thông tin xấu độc, nên chúng ta phải trở thành cư dân mạng “thông minh” để không bị cuốn theo những trào lưu phản cảm".

Tuy nhiên, sự chú ý không chỉ đến từ phía thuật toán hay người làm nội dung. Bên kia màn hình là tâm lý và nhu cầu của chính người xem, đặc biệt là người trẻ. Chuyên gia truyền thông, nhà báo Ngô Bá Lục phân tích, ở lứa tuổi đang hình thành nhân cách, nhu cầu khám phá, tìm kiếm những điều mới lạ rất mạnh. Những nội dung khác thường, độc lạ vì thế dễ khiến các em tò mò: "Khi bị quá nhiều áp lực phải ngoan mà không có thứ giải trí tương ứng, các em sẽ tìm thấy sự đồng cảm ở những kẻ “giang hồ mạng”. Quan trọng nhất là gia đình, cha mẹ đừng đổ lỗi cho xã hội hay nhà trường. Cha mẹ cần làm bạn với con để dẫn dắt, định hướng hàng ngày, chứ không phải quát nạt. Ngoài định hướng, cha mẹ nên kiểm soát bằng công nghệ. Phải vừa mềm mỏng nhưng cũng phải rắn, vừa tâm lý vừa kiểm soát thì trẻ mới nghe".

Để tạo ra môi trường số an toàn, ngoài trách nhiệm của người dùng, luật sư Nguyễn Thế Truyền cho rằng, trách nhiệm xã hội cần trở thành một phần trong tư duy và cách ứng xử của các chủ thể trong hệ sinh thái số:"Liên quan việc tuân thủ bộ quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, những người tạo nội dung phải hiểu rõ ranh giới giữa sáng tạo nội dung và hành vi vi phạm pháp luật, để điều chỉnh hành vi cũng như kinh doanh của mình.

Còn đối với người xem, chúng ta cần có truyền thông xây dựng “sức đề kháng” và tư duy phản biện. Nếu chúng ta ngừng hiếu kỳ, ngừng tò mò thì đó chính là cách nhanh nhất để triệt hạ những nội dung lệch chuẩn. Không bấm thích, không bình luận tung hô, và không chia sẻ các nội dung bẩn, độc hại".

Cũng theo luật sư Nguyễn Thế Truyền, thay vì đứng ngoài cuộc trước những nội dung xấu độc, người dùng nên chủ động sử dụng công cụ báo cáo; các nền tảng cũng cần liên tục cập nhật bộ lọc, bộ quy tắc và cơ chế xử lý để hạn chế nội dung vi phạm ngay từ khâu kỹ thuật.

Cuộc đua trên mạng xã hội sẽ còn tiếp diễn, nhưng để không gian số lành mạnh hơn, không thể chỉ trông chờ vào người dùng hay thuật toán. Cơ quan quản lý cần có giải pháp với các nền tảng xuyên biên giới, hạn chế thuật toán khuếch đại thông tin xấu độc. Các cơ quan truyền thông chủ lực cần chủ động lan tỏa nhiều hơn những nội dung tích cực, từng bước thay đổi thói quen tiếp nhận của công chúng.

Và quan trọng nhất, mỗi người dùng cần trở thành một “cư dân mạng thông thái”, biết kiểm chứng, biết lựa chọn điều đáng xem, đáng tin và đáng chia sẻ. Khi cái tốt được lan tỏa đủ rộng, cái xấu không còn được tiếp sức bằng sự tò mò, thì không gian số mới thực sự trở thành một phần lành mạnh của đời sống xã hội.