Sáng 17/6, tại Hà Nội, Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV) phối hợp với Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công (Bộ Công Thương) tổ chức Diễn đàn “Phát triển nhiên liệu sinh học 2026: Từ chủ trương của Đảng đến hành động Quốc gia”.

Tham luận tại diễn đàn,ông Đỗ Văn Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội nhiên liệu sinh học Việt Nam, đã thẳng thắn nhìn nhận những vấn đề về xăng sinh họccòn gây tranh luận trong thời gian qua tại Việt Nam, đồng thời đưa ra góc nhìn đối sánh quốc tế.

"Nhiều người đặt câu hỏi tại sao Việt Nam không bán song song xăng khoáng và xăng sinh học? Tại sao Mỹ vẫn duy trì một tỷ lệ xăng khoáng nhất định khoảng 2%? Hay vì sao Trung Quốc khởi động chương trình nhiên liệu sinh học rất rầm rộ nhưng sau đó lại chọn phát triển song song như một giải pháp mang tính bổ trợ bên cạnh trụ cột xe điện", ông Tuấn đặt vấn đề.

Theo Chủ tịch Hiệp hội nhiên liệu sinh học Việt Nam, sự thành công của một mô hình phụ thuộc lớn vào đặc trưng xã hội và cấu trúc chính sách. Các quốc gia thành công như Brazil, Thái Lan, Indonesia, Philippines, Malaysia hay Ấn Độ đều dựa trên hai trụ cột,hoặc là bắt buộc, hoặc là tạo ra sự chênh lệch về mặt thuế rất lớn giữa nhiên liệu hóa thạch và nhiên liệu sinh học. Do những giới hạn nhất định về nguồn lực ngân sách, Việt Nam không thể áp dụng công cụ chênh lệch thuế sâu, nhưng cơ cấu chính sách triển khai xăng E10 vừa qua được đánh giá là rất toàn diện, phù hợp với đặc tính thực tiễn khi có tới 40, 50 triệu xe máy và hàng chục triệu ô tô đang lưu thông.

Ông Đỗ Văn Tuấn khẳng định, một chương trình nhiên liệu sinh học toàn diện sẽ giải quyết đồng thời 4 mục tiêu cốt lõi của quốc gia. Thứ nhất, giải quyết đầu ra cho lĩnh vực nông nghiệp, đây là mục tiêu quan trọng.Ngay cả tại Mỹ, 70% sản lượng ngô (một trong hai cây trồng trụ cột cùng với đậu tương) được đưa vào sản xuất ethanol. Nhiên liệu sinh học chính là chìa khóa tiêu thụ nông sản bền vững.

Thứ hai, bảo vệ môi trường tận gốc, không chỉ giảm phát thải CO2, ethanol khi được pha trộn vào xăng khoáng sẽ xử lý triệt để hai loại khí cực độc là CO và HC trong khí thải động cơ. Thử nghiệm thực tế chỉ ra, pha 1% ethanol vào xăng giúp giảm 3% khí thải độc hại. Như vậy, với tỷ lệ pha 10% của xăng E10, lượng khí độc hại CO và HC giảm tới 30%.

Thứ ba, là vấn đề tự chủ an ninh năng lượng. Hiện tại, năng lực tự chủ xăng dầu thực tế của Việt Nam chỉ đạt khoảng 30%, còn lại 70% vẫn phải phụ thuộc vào nguồn nhập khẩu. Trong bối cảnh địa chính trị phức tạp và xung đột tại Trung Đông, nhiên liệu sinh học - một nguồn năng lượng tái tạo có khả năng tái sinh liên tục - là lời giải giúp giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu.

Thứ tư, đóng góp cân bằng thương mại Việt - Mỹ. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ đạt tới 138 tỷ USD,biến Việt Nam thành quốc gia đứng thứ hai trong số các nước có mức bất cân đối thương mại lớn nhất với Hoa Kỳ. Trong bối cảnh Mỹ muốn Việt Nam tăng cường nhập khẩu hàng hóa đối ứng, các mặt hàng đáp ứng nhu cầu nội địa không nhiều, ngoại trừ vũ khí, khí hóa lỏng LNG, nông sản và ethanol. Chương trình nhiên liệu sinh học tạo ra dư địa chính sách hoàn hảo để Việt Nam tăng cường nhập khẩu ethanol từ Mỹ, giúp mối quan hệ thương mại song phương trở nên bền vững, bảo vệ các ngành xuất khẩu mũi nhọn của ta như đồ gỗ, may mặc, da giày và thủy sản.

Tư duy lại về cây sắn, cây mía

Đi sâu vào bài toán nông nghiệp, ông Đỗ Văn Tuấn cho rằng mục tiêu bền vững nhất của nhiên liệu sinh học chính là tạo đầu ra ổn định cho các cây trồng có lợi thế tại Việt Nam, cụ thể là sắn và mía.

Hiện nay, mỗi năm Việt Nam vẫn xuất khẩu thô khoảng 1,2 đến 1,5 triệu tấn sắn khô sang Trung Quốc. Trong khi đó, chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước là hạn chế xuất khẩu sản phẩm thô, gia tăng hàm lượng chế biến sâu. Nếu ngành công nghiệp ethanol phát triển thành công, toàn bộ khối lượng sắn xuất khẩu thô này sẽ được giữ lại làm nguyên liệu đầu vào, nâng cao giá trị gia tăng công nghiệp một cách mạnh mẽ.

Chương trình này cũng mở ra cơ hội tái cấu trúc lại vùng trồng, giải quyết triệt để điệp khúc "được mùa mất giá". Ông Tuấn dẫn chứng: "Cách đây khoảng 2 năm, giá sầu riêng tại vườn có lúc lên tới 250.000 một cân, nhưng đến thời điểm này chỉ còn 45.000. Cây thanh long, cây dứa cũng chịu chung số phận; nông dân trồng dứa ở Thanh Hóa năm trước bán được giá 25.000-30.000một cân thì bây giờ chỉ còn 9.000". Ngay cả cây lúa vốn được coi là chủ lực, nhưng năng suất cao lại dẫn đến dư thừa, hiệu quả kinh tế thấp. Vào tháng 3, tháng 4 vừa qua, lúatại Đồng bằng sông Cửu Long chỉ bán được với giá 6 triệu rưỡi đồng/tấn, khiến bà con lâm vào cảnh thua lỗ. Thống kê cho thấy, tính toán trừ chi phí phân bón, thuốc trừ sâu, máy móc gia tăng, một năm ròng rã canh tác, một hecta lúa bà con nông dân không để ra được đến 5 triệu đồng.

Trong bối cảnh đó, cây sắn là cây hiếm hoi duy trì hiệu quả kinh tế ổn định qua nhiều năm. Tuy nhiên, tư duy canh tác lâu nay vẫn xem sắn là "cây nhà nghèo" - chỉ trồng khi không còn trồng được cây gì khác, không bón phân, không đầu tư.

"Chúng ta phải thay đổi cách nhìn nhận, phải coi sắn là cây trồng có giá trị gia tăng cao. Cần quy hoạch lại vùng trồng sát các nhà máy sản xuất ethanol, nhà máy tinh bột; đầu tư cải tạo đất bằng phân bón hữu cơ, cơ giới hóa bằng máy móc để nâng cao năng suất, giảm chi phí trên một đơn vị diện tích. Điều quan trọng nhất là nhiên liệu sinh học tạo ra đầu ra ổn định, tạo động lực để người nông dân chuyên tâm, xây dựng chiến lược vùng trồng lâu dài", Chủ tịch Hiệp hội nhiên liệu sinh học Việt Nam phân tích.

Tương tự với ngành mía đường, sau giai đoạn bất ổn, sự tham gia của các tập đoàn lớnthông qua chuỗi liên kết hữu cơ giữa nhà máy và nông dân đã mang lại tín hiệu tích cực. Dù vậy, ngành đường Việt Nam vẫn chưa đạt hiệu quả như Thái Lan và vẫn phải duy trì quota nhập khẩu đường. Nếu một ngành công nghiệp ethanol đủ lớn được hình thành, một lượng mía đường nhất định sẽ được chuyển dịch sang lĩnh vực này, giúp ngành đường thoát khỏi thế đối phó với các rào cản kỹ thuật.

"Để xây dựng một ngành nông nghiệp bền vững, điều cốt lõi là phải biến sản phẩm nông nghiệp trở thành sản phẩm công nghiệp. Nếu chỉ phục vụ tiêu dùng thuần túy, không bao giờ có một ngành nông nghiệp thành công. Chính sách phải thiết kế để ngành công nghiệp, tức là đầu ra, phải có trước. Khi giải quyết được đầu ra, chuỗi giá trị nông nghiệp sẽ tự khắc hình thành", ông Đỗ Văn Tuấn đúc kết.