Thuế quan từ lâu là công cụ quen thuộc mà ông Trump sử dụng trong các cuộc mặc cả kinh tế với các quốc gia khác. Tuy nhiên, hôm 20/2, các thẩm phán đã kết luận rằng tổng thống đã vượt quá thẩm quyền khi viện dẫn Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp đặt thuế quan diện rộng lên phần lớn đối tác thương mại, bao gồm cả Trung Quốc.

Ngay sau phán quyết, ông Trump nhanh chóng tái áp dụng mức thuế toàn cầu 15% theo một đạo luật thương mại khác, song cơ chế này chỉ có hiệu lực tạm thời.

Phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ được đưa ra chỉ vài tuần trước khi Tổng thống Donald Trump có cuộc gặp thượng đỉnh quan trọng kéo dài ba ngày tại Bắc Kinh với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Hai nhà lãnh đạo dự kiến sẽ thảo luận về hàng loạt hồ sơ "nóng" gồm thương mại, công nghệ và vấn đề Đài Loan, khiến dư luận quốc tế đặc biệt quan tâm đến vị thế thương lượng của Washington trước đối thủ kinh tế hàng đầu.

Trong bối cảnh nhiều quốc gia vẫn đang thận trọng chờ đợi những đánh giá cụ thể về tác động từ chính sách thuế mới, Trung Quốc được cho là một trong những bên hưởng lợi lớn nhất từ việc giảm bớt áp lực thuế quan. Quyết định bất ngờ của Tòa án Tối cao không chỉ gây xáo trộn lộ trình kinh tế của các đối tác mà còn vô tình làm suy yếu một trong những công cụ gây sức ép hiệu quả nhất của Washington đối với Bắc Kinh.

“Trong thế cân bằng mong manh hiện nay giữa Trung Quốc và Mỹ, ông Trump đã đánh mất một quân bài, trong khi Trung Quốc vẫn giữ nguyên các lợi thế của mình”, ông Hu Xijin, cựu Tổng biên tập tờ Global Times, viết trên nền tảng Weibo.

Ảnh hưởng của Trung Quốc

Kể từ khi Tổng thống Donald Trump khởi động cuộc chiến thương mại đầu tiên năm 2018, Trung Quốc đã từng bước xây dựng các lá chắn kinh tế nhằm giảm thiểu tác động của những vòng thuế quan mới trong nhiệm kỳ thứ hai của ông. Bắc Kinh đẩy mạnh đa dạng hóa nguồn cung các mặt hàng chiến lược như ngô và đậu nành, đồng thời đáp trả Washington bằng cách áp thuế đối ứng đối với toàn bộ hàng nhập khẩu từ Mỹ.

Một dấu hiệu cho thấy ảnh hưởng ngày càng gia tăng của Trung Quốc là thặng dư thương mại kỷ lục 1,2 nghìn tỷ USD mà nước này đạt được trong năm ngoái, phần lớn nhờ chiến lược chuyển hướng xuất khẩu sang các thị trường khác. Trong khi những đối tác thương mại chủ chốt của Washington như Nhật Bản và Hàn Quốc nhanh chóng đàm phán các thỏa thuận thương mại và đầu tư trị giá hàng trăm tỷ USD để đổi lấy mức thuế thấp hơn, vị thế cường quốc xuất khẩu lại cho phép Trung Quốc giữ lập trường cứng rắn

Bên cạnh thuế quan, Bắc Kinh còn khai thác một điểm yếu khác của Mỹ là hạn chế về xuất khẩu khoáng sản đất hiếm - vật liệu then chốt cho chuỗi cung ứng công nghệ cao và công nghiệp quốc phòng. Việc Trung Quốc thống trị khâu chế biến đất hiếm toàn cầu đã tạo thêm đòn bẩy buộc Washington phải cân nhắc nhượng bộ trong các cuộc thương lượng.

Đầu tuần này, Bắc Kinh cho biết đang tiến hành đánh giá toàn diện phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ, đồng thời theo dõi chặt chẽ mọi biện pháp thay thế mà chính quyền Trump có thể sử dụng để duy trì các mức thuế. Trong một tuyên bố chính thức, Bộ Thương mại Trung Quốc nhấn mạnh, thực tế nhiều lần cho thấy hợp tác mang lại lợi ích cho cả Trung Quốc lẫn Mỹ, trong khi đối đầu gây tổn hại cho cả hai. Cơ quan này cũng kêu gọi Washington dỡ bỏ các mức thuế đơn phương áp đặt lên các đối tác thương mại toàn cầu.

Ai là người chiến thắng?

Cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo Mỹ - Trung vào ngày 31/3 tới đây được cho là có thể định hình lại quan hệ song phương trong phần còn lại của nhiệm kỳ này của ông Trump. Trong bối cảnh đó, cán cân quyền lực trước điều mà Bắc Kinh gọi là “hành động bắt nạt đơn phương” dường như đang dịch chuyển theo hướng có lợi cho Trung Quốc.

Dù các mức thuế mới phần nào giảm áp lực kinh tế cho nhiều quốc gia châu Á, Trung Quốc vẫn được xem là bên hưởng lợi lớn nhất. Ông Julian Evans-Pritchard, Trưởng bộ phận kinh tế Trung Quốc tại Capital Economics, nhận định rằng Trung Quốc vẫn chịu mức thuế cao hơn các nước trong khu vực, nhưng khoảng cách đã thu hẹp đáng kể.

Một số nhà kinh tế học cũng ước tính rằng mức thuế bình quân mới đối với hàng hóa Trung Quốc có thể giảm từ 32% xuống còn khoảng 24%. Theo họ, dù chính quyền Trump có thể tìm cách sử dụng những cơ chế pháp lý khác, chẳng hạn các điều khoản về hành vi thương mại không công bằng hoặc lý do an ninh quốc gia để tiếp tục áp thuế, phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ cho thấy thuế quan của Mỹ đối với châu Á “có lẽ đã đạt đỉnh”.

“Những diễn biến này, đặc biệt trong bối cảnh chuyến thăm Trung Quốc sắp tới của Tổng thống Trump, củng cố quan điểm của chúng tôi rằng thỏa thuận đình chiến thương mại Mỹ–Trung vẫn rất mong manh”, các nhà phân tích nhận định.

Trong khi giới chức Bắc Kinh lựa chọn cách tiếp cận thận trọng, chờ đợi thêm tín hiệu từ Washington, nhiều chuyên gia Trung Quốc cho rằng phán quyết của Tòa án Tối cao là một đòn giáng mạnh vào ông Trump trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa kỳ đang tới gần.

Tổng thống Donald Trump hiện đang phải đối mặt với những dấu hiệu rạn nứt ngày càng rõ trong nội bộ Đảng Cộng hòa về chính sách thuế quan. Một số nhà lập pháp được cho là có thể đi theo tiền lệ của Hạ nghị sĩ Jeff Hurd, người đã cùng các nghị sĩ Đảng Dân chủ bỏ phiếu phản đối thuế quan đối với hàng hóa từ Canada, với lập luận rằng các biện pháp này gây thiệt hại trực tiếp cho cử tri và ngành công nghiệp địa phương.

Giới phê bình cho rằng chính sách thuế quan hiện nay gây ra nhiều tổn thất hơn lợi ích, song Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer lại bảo vệ lập trường của Nhà Trắng.

Phát biểu trên chương trình Fox News Sunday mới đây, ông Greer khẳng định các biện pháp áp thuế của Tổng thống Donald Trump là phản ứng cần thiết trước "tình trạng khẩn cấp" về thương mại mà ông phải tiếp quản. Dưới một góc độ nào đó, chiến lược thuế quan này đã chứng minh hiệu quả khi vừa bảo vệ thành công ngành công nghiệp nội địa, vừa tạo ra sức ép buộc các đối tác quốc tế phải quay trở lại bàn đàm phán để thiết lập những thỏa thuận mới.

“Tất cả các đối tác thương mại của chúng tôi trên toàn thế giới đã ngay lập tức ngồi vào bàn đàm phán các thỏa thuận mở cửa thị trường với chúng tôi. Chúng tôi đã bảo vệ các ngành công nghiệp của mình. Vì vậy, đó hoàn toàn là điều đúng đắn cần làm”, ông Greer nói.

Trong khi đó, từ phía châu Á, chuyên gia thương mại Cui Fan nhận định Bắc Kinh không loại trừ khả năng điều chỉnh chính sách nếu Washington hạ thuế, nhưng cũng sẵn sàng đáp trả tương xứng nếu Mỹ tìm cách áp đặt các mức thuế mới thông qua những công cụ pháp lý khác.

Cho tới nay, câu hỏi “ai là người chiến thắng” trong vòng xoáy thuế quan hiện nay vẫn chưa có đáp án rõ ràng. Trong ngắn hạn, Trung Quốc dường như giành được lợi thế về vị thế đàm phán. Tuy nhiên, về lâu dài, cả hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đều phải đối mặt với chi phí của một cuộc cạnh tranh kéo dài, từ gián đoạn chuỗi cung ứng, áp lực lạm phát đến bất ổn chính trị trong nước.