Tại phòng M7, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai có hơn chục trẻ vị thành niên đang điều trị với các chẩn đoán như rối loạn cảm xúc, hành vi; rối loạn hành vi; trầm cảm; rối loạn sự thích ứng... Có những trẻ xuất hiện ý tưởng tiêu cực, tự gây thương tích, tự gây hại cho bản thân, ví dụ như rạch tay, cấu véo, cào cấu hoặc đập đầu. Ngoài những nguyên nhân như xuất phát từ biến cố gia đình, căng thẳng kéo dài… cũng có những trường hợp do nghiện mạng xã hội.

Chìm trong thế giới ảo

Em M.T.T. (sinh năm 2012, ở Hà Nội) là một trường hợp điển hình. T. đam mê mạng xã hội, có sở thích cosplay (bắt chước) những hình ảnh trên đó, đặc biệt thường xuyên xem các nội dung liên quan đến phim hoạt hình anime của Nhật. Em dành 6 - 7 tiếng mỗi ngày chỉ để xem những video ngắn về chủ đề này. Từ đó, khiến tương tác ngoài xã hội của em kém dần đi. T. đắm chìm trong thế giới ảo và dần không thích ra ngoài giao lưu, giao tiếp. Khi bố mẹ hỏi han hoặc khuyên răn, T. thường bùng nổ cảm xúc, cáu gắt, nhiều khi còn đập phá đồ đạc hoặc có những ngôn từ không phù hợp với gia đình. Chính điều đó khiến sức học của em sa sút, giờ giấc sinh hoạt đảo lộn, đêm thức còn ngày ngủ.

Khoảng một năm trước, T. đã được thăm khám và điều trị tại Viện Sức khỏe Tâm thần. Sau 1 - 2 lần tái khám, T. bỏ thuốc và lặp lại nhịp sinh hoạt như trước. Đến lần này, tình trạng nóng nảy, cáu gắt còn nghiêm trọng hơn. Em hầu như chỉ ở trong phòng, không thích trò chuyện hay giao tiếp với ai, gia đình buộc phải đưa T. vào viện để điều trị nội trú.

Qua trò chuyện với bệnh nhân, T. cho rằng những nội dung trên mạng tạo cho mình sự vui vẻ, thích thú và cảm hứng, khiến em cảm thấy vui hơn so với việc tương tác ngoài đời thực. Tuy nhiên, chính điều đó khiến em dần dần tách rời thực tế và nảy sinh cảm giác buồn chán nhiều hơn. Càng buồn chán, em lại càng phải xem nhiều hơn, tìm kiếm nhiều kích thích trên mạng hơn để tạo động lực. Điều đó tạo ra một một vòng xoắn bệnh lý khiến T. không thể thoát ra.

Khi mạng xã hội kiểm soát cảm xúc

Qua quá trình thăm khám, bác sĩ chẩn đoán T. bị rối loạn hỗn hợp cảm xúc và hành vi thanh thiếu niên. Theo BSCKII. Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc, Phó Trưởng phòng M7 tại Viện Sức khỏe Tâm thần, hiện tại bệnh nhân đang phải kết hợp sử dụng thuốc hóa dược và can thiệp trị liệu tâm lý. “Tại Viện Sức khỏe Tâm thần, chúng tôi chỉ định sử dụng thuốc với mục đích giúp cháu ổn định cảm xúc và kiểm soát cảm xúc tốt hơn, từ đó đưa nhịp sinh học về giấc ngủ, ăn uống trở lại nhịp sinh lý thông thường”, bác sĩ Ngọc cho hay.

Bên cạnh đó, để bệnh nhân nhận thức rõ hơn về vấn đề và có thể cải thiện các hành vi, T. được chỉ định các can thiệp trị liệu tâm lý, trị liệu âm nhạc và hội họa, trên nền tảng bệnh nhân vốn rất thích âm nhạc và hội họa.

“Những hoạt động như học một kỹ năng mới, đọc sách hay tập thể dục, thể thao có thể mang lại phần thưởng chậm hơn so với việc sử dụng điện thoại, bởi điện thoại tạo ra sự kích thích và mang lại cảm giác được đáp ứng gần như tức thời. Tuy nhiên, những phần thưởng tức thời đó không mang tính lâu dài bằng những hoạt động trực tiếp kể trên”, bác sĩ Ngọc cho biết.

Theo BSCKII. Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc, khi nhận định một vấn đề có gây hại đến sức khỏe tâm thần hay không, người ta sẽ dựa trên một số tiêu chí. Thứ nhất là khả năng kiểm soát về mặt thời gian. Khi bạn ấy mất khả năng kiểm soát thời gian sử dụng thì đó là một vấn đề cần lưu ý. Thứ hai là khả năng kiểm soát cảm xúc, hành vi. Việc sử dụng quá nhiều ảnh hưởng đến cảm xúc, ảnh hưởng đến các tương tác xã hội. Thứ ba là những hậu quả mang lại, chẳng hạn như chất lượng học tập suy giảm, giấc ngủ bị ảnh hưởng, khả năng tập trung, chú ý và học hành sa sút. Tất cả những điều đó là những vấn đề mà chúng ta cần lưu ý để phát hiện sớm.

“Người ta thường đưa ra một số tiêu chuẩn về mặt thời gian sử dụng điện thoại hoặc các thiết bị thông minh để gọi là sử dụng an toàn, nhưng thực ra không có một mức nào gọi là an toàn tuyệt đối cả, mà nó phụ thuộc vào từng cá thể. Ví dụ, một ngày không quá một tiếng rưỡi đến hai tiếng. Tuy nhiên, có những cháu sử dụng nhiều hơn nhưng hiểu được mục đích sử dụng là gì và việc sử dụng không ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ, không ảnh hưởng đến cuộc sống, sinh hoạt hằng ngày, không gây ra những hậu quả về khả năng tập trung, chú ý hoặc giấc ngủ. Hoặc các bạn vẫn duy trì được sự tương tác với môi trường bên ngoài, ví dụ với gia đình, với bạn bè, thì điều đó hoàn toàn bình thường. Còn khi đã xuất hiện những rối loạn như tôi vừa liệt kê thì đó là bất thường”, bác sĩ Ngọc phân tích.

Không chỉ đếm số giờ trẻ dùng điện thoại

BSCKII. Bùi Nguyễn Hồng Bảo Ngọc cho biết, khi có các vấn đề về sức khỏe tâm thần thì sẽ không chỉ đơn thuần dựa vào y tế, mà cần có sự hỗ trợ của gia đình. Với những bạn đang đi học thì còn cần thêm sự can thiệp từ phía nhà trường.

Đối với gia đình, không phải chỉ chăm chăm vào việc hôm nay con chơi bao nhiêu giờ, thời gian sử dụng là bao nhiêu, mà cần phải để ý đến nội dung các bạn tiếp cận. Việc sử dụng điện thoại của các bạn có đang ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và sức khỏe tâm thần hay không?; có ảnh hưởng đến việc học tập, giao tiếp trực tiếp, đến tương tác xã hội thực của các bạn hay không?

Bố mẹ phải làm gương cho con cái. Bảo con không được chơi điện thoại nhưng lúc nào mình cũng cầm điện thoại, cũng lướt thì không thể làm gương cho các con được. Các bạn sẽ nhìn vào đó để học tập theo hành vi của bố mẹ và sẽ nghĩ rằng: “Bố mẹ cũng thế, tại sao mình lại không được?”. Trong các bữa ăn thì tuyệt đối không nên sử dụng điện thoại mà nên có những hoạt động ăn uống, trò chuyện, giao tiếp với nhau.

Ngoài ra, sự quản lý của nhà trường cũng rất quan trọng, cần phải có sự kết hợp trong giáo dục, đào tạo, làm sao để trang bị cho các bạn những kiến thức về công nghệ số, cách lựa chọn thông tin và các kỹ năng để đối phó với những nội dung trên mạng.

Theo bác sĩ Ngọc, bản thân các bạn cũng phải cập nhật những kiến thức về AI, về công nghệ số, để học được cách phân biệt cái nào là thật, cái nào là không thật. Các bạn cần học cách nhận định, đánh giá những thông tin trên mạng, biết được cái nào cần học theo, cái nào không nên học theo, biết đánh giá cái gì là tốt, cái gì là xấu. Quan trọng là để các bạn thấy rằng mình là người kiểm soát công nghệ, chứ không phải công nghệ đang kiểm soát mình.