Theo kế hoạch đang được Ủy ban châu Âu xây dựng, các nước ứng cử viên có thể được hưởng một số lợi ích kinh tế của EU dù chưa phải là thành viên chính thức, qua đó thúc đẩy tiến trình mở rộng mà không nới lỏng các tiêu chuẩn kết nạp.

Trọng tâm của đề xuất là mô hình “hội nhập từng bước”, cho phép các quốc gia ứng cử viên tiếp cận dần những lợi ích của EU tương ứng với tiến độ cải cách. Các ưu đãi đang được xem xét bao gồm quyền tiếp cận một số chương trình tài trợ của EU, các thỏa thuận thương mại ưu đãi và một phần thị trường chung, thay vì phải chờ hoàn tất toàn bộ quá trình gia nhập.

Khác với ý tưởng “mở rộng ngược” từng được đưa ra trước đây, theo đó các nước ứng cử viên sẽ được trao một số quyền chính trị trước khi hoàn tất tiến trình gia nhập nhưng không nhận được sự đồng thuận từ các nước thành viên, mô hình mới chỉ tập trung vào các lợi ích kinh tế, đồng thời vẫn giữ nguyên các tiêu chuẩn và điều kiện để trở thành thành viên đầy đủ của EU.

Theo giới chức EU, các quyền lợi sẽ được cấp theo từng trường hợp cụ thể, dựa trên mức độ đáp ứng các quy định của khối và tiến độ cải cách của mỗi quốc gia. Cách tiếp cận này được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực để các nước tiếp tục triển khai những cải cách vốn thường gặp nhiều trở ngại về chính trị, đồng thời trấn an các quốc gia thành viên rằng tiến trình mở rộng sẽ không làm suy giảm các tiêu chuẩn của EU.

Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa nhận định: “Những cuộc thảo luận về cải cách thủ tục, các cơ chế chuyển tiếp hay việc đơn giản hóa quy trình ra quyết định đều phản ánh một mục tiêu chung: đưa tiến trình mở rộng đạt kết quả nhanh nhất có thể. Điều đó cho thấy quyết tâm thực sự của cả các quốc gia thành viên EU lẫn các nước ứng cử viên trong việc hoàn tất quá trình mở rộng Liên minh".

Ủy ban châu Âu dự kiến sẽ tìm kiếm sự ủng hộ của các nước thành viên đối với sáng kiến này, với mục tiêu xây dựng một khuôn khổ chung để các nhà lãnh đạo EU xem xét tại các cuộc họp của Hội đồng châu Âu vào tháng 10 hoặc tháng 12 tới.

Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh mở rộng EU ngày càng được coi là ưu tiên chiến lược, nhất là sau khi xung đột Nga- Ukraine làm thay đổi môi trường an ninh của châu Âu. Mặc dù các nước thành viên đều nhất trí cần đẩy nhanh tiến trình kết nạp, nhiều chính phủ vẫn thận trọng, cho rằng các quốc gia ứng cử viên phải hoàn thành đầy đủ các cải cách về dân chủ, pháp quyền và quản trị trước khi được gia nhập.

Hiện EU có 9 quốc gia ứng cử viên chính thức. Montenegro được đánh giá là nước tiến gần nhất tới tư cách thành viên, trong khi Ukraine và Moldova đã bắt đầu đàm phán gia nhập. Ngược lại, Serbia, Thổ Nhĩ Kỳ và Georgia vẫn đối mặt với nhiều trở ngại khiến tiến trình kéo dài.

Đối với Ukraine, Moldova và các quốc gia có lộ trình gia nhập còn nhiều năm phía trước, cơ chế “hội nhập từng bước” được kỳ vọng sẽ giúp duy trì gắn kết với EU và giữ vững động lực cải cách. Tuy nhiên, các nước cũng cho rằng cơ chế này chỉ nên là bước đệm, không phải sự thay thế cho tư cách thành viên đầy đủ.

Cùng với kế hoạch này, Ủy ban châu Âu cũng đang xây dựng các cơ chế giám sát và chế tài mới đối với những quốc gia có nguy cơ suy giảm các tiêu chuẩn về dân chủ hoặc pháp quyền sau khi gia nhập. Đây được xem là nỗ lực nhằm cân bằng giữa mục tiêu đẩy nhanh mở rộng và bảo vệ các giá trị cốt lõi của Liên minh châu Âu.