Gần 40 năm sau, nguy cơ tàu chiến Mỹ chịu thiệt hại vì thủy lôi tại eo biển Hormuz vẫn còn nguyên. Nó cho thấy một nghịch lý của chiến tranh hiện đại: những vũ khí đơn giản và rẻ tiền vẫn có thể gây tổn thất khổng lồ cho các phương tiện vũ khí đắt đỏ.

Trong chiến tranh hiện đại, ưu thế công nghệ thường được xem là yếu tố quyết định khả năng sống còn của một lực lượng quân đội. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy những vũ khí không hề hiện đại vẫn có thể tạo ra những thiệt hại đáng kể.

Một trong những ví dụ điển hình là sự cố xảy ra với tàu hộ vệ tên lửa USS Samuel B. Roberts (FFG-58) của Hải quân Mỹ tại Vịnh Ba Tư năm 1988. Con tàu hiện đại khi đó đã trúng một quả thủy lôi M-08 có thiết kế từ thời Đế quốc Nga trước Thế chiến thứ nhất.

Quả thủy lôi chỉ có giá khoảng 1.500-2.000 USD nhưng đã gây thiệt hại ước tính khoảng 90-93 triệu USD cho con tàu và khiến nó suýt bị chìm.

Vũ khí bất đối xứng

Ngày 14/4/1988, USS Samuel B. Roberts đang hoạt động tại Vịnh Ba Tư và trên đường tới điểm tiếp nhiên liệu với tàu USS San Jose. Nhiệm vụ của con tàu là hộ tống các tàu chở dầu Kuwait được tái đăng ký quốc kỳ trong bối cảnh chiến tranh Iran - Iraq.

Thủy thủ đoàn nhận thức rõ nguy cơ từ các lực lượng Iran và máy bay chiến đấu Iraq, nhưng thủy lôi mới là mối đe dọa khiến chỉ huy tàu đặc biệt lo ngại. Chỉ huy tàu Paul Rinn hiểu rõ bài học từ các cuộc chiến trước đó: kể từ Thế chiến II, thủy lôi là một trong những loại vũ khí gây thiệt hại đáng kể nhất đối với tàu chiến Mỹ.

Trong đêm định mệnh, một thủy thủ quan sát phát hiện ba vật thể hình cầu màu đen trôi nổ trên mặt nước. Tàu lập tức dừng lại. Rinn nhận ra tàu đã đi vào một bãi thủy lôi và cố gắng cho USS Samuel B. Roberts lùi ra khỏi khu vực nguy hiểm. Nhưng nỗ lực đó không thành công.

Một quả thủy lôi phát nổ, mang theo khoảng 250 pound (113 kg) thuốc nổ TNT. Vụ nổ làm rung chuyển con tàu, phá hỏng phần sống tàu và tạo ra một lỗ thủng lớn ở thân. Theo mô tả, phần thân thép của tàu bị biến dạng, hơi bom lọt vào bên trong gây cháy, sau đó nước biển nhanh chóng tràn vào.

Vụ nổ tạo ra một lỗ thủng rộng khoảng 1,3 m2, làm ngập buồng máy và đánh bật hai động cơ turbine khí khỏi vị trí. Hệ thống chữa cháy bằng khí halon bị vô hiệu hóa, trong khi nguồn nước phục vụ chữa cháy cũng chỉ còn nhỏ giọt.

Trong điều kiện như vậy, một tàu chiến thông thường có thể đã bị mất khả năng chiến đấu hoặc thậm chí bị chìm. Nhưng nhờ may mắn và sự mưu trí của các thủy thủ, USS Samuel B. Roberts vẫn trụ lại.

Trong tình thế nguy cấp, lính cứu hỏa Mike Tilley đã liều mình khởi động bằng tay một động cơ diesel lớn cung cấp điện cho máy phát. Nhờ đó, thủy thủ đoàn có thể tiếp tục chiến đấu với các đám cháy. Các đội kiểm soát thiệt hại trên tàu đồng thời tìm cách ngăn nước tiếp tục tràn vào.

Theo đánh giá sau này của Học viện Hải chiến Mỹ, USS Samuel B. Roberts không hoàn toàn mất khả năng chiến đấu. Hệ thống radar và bệ phóng tên lửa Mark 13 vẫn hoạt động.

Khoảng 5 giờ sau vụ nổ, các đám cháy được khống chế. Con tàu sau đó được kéo tới Dubai, trước khi được vận chuyển bằng tàu chuyên chở hàng bán chìm Mighty Servant 2 tới thành phố Portland, bang Maine, để sửa chữa.

USS Samuel B. Roberts trở lại hoạt động và tiếp tục phục vụ Hải quân Mỹ cho tới năm 2015.

Sự nguy hiểm của vũ khí gần 120 năm tuổi

Loại thủy lôi khiến USS Samuel B. Roberts bị trọng thương là M-08, một thiết kế của Đế quốc Nga từ năm 1908. Đây là loại thủy lôi neo truyền thống có dạng hình cầu bằng kim loại, được trang bị các ngòi nổ tiếp xúc. Khi tàu va vào các ngòi này, cơ chế kích nổ sẽ hoạt động.

Thủy lôi được cố định bằng hệ thống neo và dây cáp để duy trì vị trí gần mặt nước. Nhiều quả có thể được bố trí thành bãi thủy lôi với khoảng cách nhất định giữa các thiết bị.

Điểm đáng chú ý nhất của M-08 không nằm ở công nghệ mà ở sự đơn giản và chi phí thấp. Một vũ khí có giá chỉ vài nghìn USD đã có thể khiến một tàu chiến trị giá hàng trăm triệu USD đứng trước nguy cơ bị loại khỏi vòng chiến đấu.

Câu chuyện của lịch sử vẫn được tiếp nối đến ngày nay. Theo tính toán, Iran hiện vẫn sở hữu một số lượng chưa xác định thủy lôi M-08 và có khả năng triển khai chúng tại eo biển Hormuz nếu xung đột tiếp tục leo thang.

Eo biển Hormuz và mối nguy từ vũ khí rẻ tiền

Câu chuyện của USS Samuel B. Roberts có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, khi eo biển Hormuz tiếp tục được xem là một trong những điểm nóng chiến lược quan trọng nhất thế giới.

Đây là tuyến hàng hải có vị trí đặc biệt quan trọng đối với hoạt động vận chuyển dầu khí toàn cầu. Việc triển khai thủy lôi tại những vùng nước hẹp và có mật độ tàu thuyền cao có thể tạo ra rủi ro lớn, buộc các lực lượng hải quân phải dành nguồn lực đáng kể cho nhiệm vụ rà phá và bảo đảm an toàn hàng hải.

Điều đáng nói là chi phí để gây ra mối đe dọa có thể thấp hơn rất nhiều so với chi phí để hóa giải nó. Một quả thủy lôi giá vài nghìn USD có thể buộc đối phương phải triển khai các tàu rà phá thủy lôi, trực thăng, phương tiện không người lái dưới nước và các hệ thống sonar chuyên dụng trị giá hàng triệu USD.

Đây chính là tính chất bất đối xứng của thủy lôi: bên đặt mìn không nhất thiết phải sở hữu lực lượng hải quân mạnh để gây ra sức ép lớn đối với đối phương. Hải quân Mỹ hiện đã cải thiện đáng kể năng lực chống thủy lôi so với thời điểm USS Samuel B. Roberts gặp nạn.

Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các tàu quét mìn có người điều khiển, Mỹ ngày càng sử dụng phương tiện dưới nước tự hành (AUV) và các hệ thống rà phá thủy lôi điều khiển từ xa. Những công nghệ này giúp phát hiện và xử lý thủy lôi nhanh chóng, giảm nguy cơ trực tiếp đối với thủy thủ đoàn.

Bài toán không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở quy mô lực lượng. Quy mô lực lượng chuyên trách chống thủy lôi của Hải quân Mỹ đã thu hẹp đáng kể. Điều này tạo ra rủi ro chiến lược khi các điểm nghẽn hàng hải quan trọng ngày càng có khả năng trở thành mục tiêu của các loại vũ khí giá rẻ.

Vì vậy, bài học từ USS Samuel B. Roberts vẫn còn nguyên giá trị: trong chiến tranh trên biển, một nền tảng quân sự hiện đại và đắt tiền không phải lúc nào cũng có lợi thế tuyệt đối trước một vũ khí đơn giản, giá rẻ và được triển khai đúng chỗ.

Gần 40 năm sau vụ việc, sự phát triển của tên lửa siêu vượt âm, UAV và phương tiện không người lái có thể đang thay đổi diện mạo chiến tranh. Nhưng thủy lôi vẫn nhắc nhở các cường quốc rằng trong những vùng biển chiến lược như Hormuz, đôi khi một vũ khí trị giá vài nghìn USD cũng đủ tạo ra một bài toán trị giá hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu USD.