Chuyển từ "hội nhập để phát triển" sang "hội nhập là động lực phát triển"

Ngày 24/1/2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 59-NQ/TW về hội nhập quốc tế trong tình hình mới, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy đối ngoại và hội nhập của Việt Nam. Không chỉ xác định hội nhập là yêu cầu tất yếu của phát triển, nghị quyết còn nâng tầm hội nhập trở thành động lực chiến lược, góp phần tạo dựng không gian phát triển mới, nâng cao vị thế quốc gia và bảo vệ lợi ích dân tộc trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt.

Trao đổi về nội dung này, TS Quách Thị Huệ, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, cho rằng Nghị quyết 59-NQ/TW là bước phát triển mới về tư duy đối ngoại và hội nhập quốc tế với nhiều điểm đột phá cả về nhận thức, chủ thể, phạm vi và phương thức triển khai. Điểm đột phá đầu tiên của nghị quyết là chuyển từ tư duy "hội nhập để phát triển" sang "hội nhập là động lực chiến lược của phát triển". Điều đó có nghĩa hội nhập quốc tế không còn là công cụ hỗ trợ mà trở thành một trong những yếu tố mang tính quyết định để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.

Bên cạnh đó, nghị quyết của Đảng xác định đối ngoại giữ vai trò trọng yếu, thường xuyên gắn kết chặt chẽ với quốc phòng và an ninh, trong đó hội nhập quốc tế là lực lượng tiên phong. Hội nhập không chỉ nhằm mở rộng hợp tác mà còn là công cụ chiến lược để tạo dựng môi trường hòa bình, ổn định, bảo vệ lợi ích quốc gia - dân tộc và mở rộng không gian phát triển.

Một điểm mới rất đáng chú ý khác là Việt Nam không chỉ tham gia các cơ chế hợp tác quốc tế mà phải từng bước trở thành chủ thể đóng góp, xây dựng và định hình các nguyên tắc, chuẩn mực hợp tác quốc tế, sẵn sàng đảm nhận vai trò "nòng cốt, tiên phong, dẫn dắt, hòa giải" ở những lĩnh vực phù hợp với năng lực và lợi ích quốc gia.

"Nghị quyết thể hiện tư duy chủ động. Việt Nam không những thích ứng với luật chơi quốc tế mà phải từng bước tham gia kiến tạo luật chơi, đóng góp trách nhiệm vào các vấn đề chung của khu vực và thế giới", TSQuách Thị Huệ nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, nếu trước đây hội nhập quốc tế chủ yếu được nhìn nhận là nhiệm vụ của ngành đối ngoại thì Nghị quyết 59 đã mở rộng chủ thể tham gia. Hội nhập không còn là việc riêng của cơ quan ngoại giao hay ngoại vụ mà là nhiệm vụ của toàn dân, của cả hệ thống chính trị, trong đó người dân và doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm. Đồng thời, phạm vi hội nhập cũng được mở rộng theo hướng đồng bộ, toàn diện và sâu rộng trên tất cả các lĩnh vực. Đặc biệt, nghị quyết nhấn mạnh yêu cầu hội nhập phải gắn với xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, có sức chống chịu cao trước các biến động bên ngoài.

“Điểm mới mang tính bao trùm nhất của nghị quyết là sự chuyển đổi từ tư duy "tham gia hội nhập để thích ứng với thế giới" sang tư duy "hội nhập để cùng kiến tạo". Trong quá trình đó, Việt Nam không chỉ góp phần tạo dựng môi trường phát triển chung mà còn kiến tạo chính tương lai phát triển và vị thế của mình”, Theo TS Quách Thị Huệ.

Chính quyền địa phương phải trở thành chủ thể hội nhập

Một trong những nội dung đáng chú ýlà yêu cầu phát huy vai trò của chính quyền địa phương trong hội nhập quốc tế. Theo TSQuách Thị Huệ, với mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang được triển khai, cả cấp tỉnh và cấp xãđều phải trở thành chủ thể hội nhập quốc tế nhưng với vai trò khác nhau.

Trong đó, cấp tỉnh giữ vai trò hoạch định chiến lược phát triển, điều phối nguồn lực, kết nối quốc tế, thu hút đầu tư, mở rộng thương mại, phát triển du lịch, chuyển đổi số, hợp tác giáo dục, văn hóa và lao động. Trong khi đó, cấp xãlà nơi trực tiếp chuyển hóa các chủ trương hội nhập thành những kết quả cụ thể đối với người dân và doanh nghiệp thông qua cải cách hành chính, hỗ trợ sản xuất, phát triển sản phẩm OCOP, kết nối thị trường, phục vụ cộng đồng quốc tế trên địa bàn và từng bước tiếp cận các chuẩn mực quản trị hiện đại.

"Bối cảnh mới đòi hỏi hội nhập quốc tế không còn dừng ở Trung ương mà phải trở thành năng lực quản trị của từng địa phương. Mỗi tỉnh là một "cực tăng trưởng hội nhập", mỗi xã, phường là một "điểm tiếp xúc hội nhập"giữa người dân, doanh nghiệp với các cơ hội và chuẩn mực quốc tế", TS Huệ nhận định.

Hội nhập quốc tế theo Nghị quyết 59 không chỉ ở cấp trung ương hay cấp tỉnh mà đòi hỏi năng lực hội nhập của cả chính quyền cơ sở khi chính quyền địa phương 2 cấp đi vào hoạt động. Quan trọng hơn, đó là khả năng hiểu biết về xu hướng quốc tế, biết vận dụng các chuẩn mực quản trị, công nghệ, dữ liệu, pháp luật quốc tế và các cơ hội hợp tác vào giải quyết công việc hằng ngày cũng như xây dựng chiến lược phát triển địa phương.

Một xã, phường "biết hội nhập" sẽ chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy phục vụ; lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm; sử dụng dữ liệu để ra quyết định; hỗ trợ nông sản, sản phẩm OCOP, du lịch cộng đồng tham gia chuỗi giá trị; đồng thời chủ động phòng ngừa các rủi ro về pháp lý, môi trường, lao động, an ninh phi truyền thống và thông tin xuyên biên giới. Đây cũng là xu hướng quản trị hiện đại đang được nhiều quốc gia áp dụng nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh của chính quyền địa phương.

"Nếu chỉ giao hội nhập cho ngành ngoại vụ thì địa phương sẽ bỏ lỡ cơ hội chuyển hóa quan hệ quốc tế thành vốn, công nghệ, thị trường, tri thức, nhân lực chất lượng cao và các chuẩn mực quản trị hiện đại", bà Huệ nhấn mạnh.

5 "điểm nghẽn" cần tháo gỡ

Nghị quyết số 59-NQ/TW được ban hành trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực có nhiều diễn biến nhanh chóng, phức tạp và khó lường. Thách thức có, thuận lợi có và thời cơ cùng có. Song để Nghị quyết 59 thực sự đi vào cuộc sống, đặc biệt ở cấp địa phương, TS Quách Thị Huệ cho rằng cần sớm tháo gỡ 5 điểm nghẽn lớn.

Trước hết là nhận thức về hội nhập chưa đầy đủ và thiếu thống nhất. Nhiều nơi vẫn coi hội nhập chỉ là hoạt động lễ tân, ký kết, đoàn ra - đoàn vào mà chưa nhận thức đầy đủ đây là động lực phát triển.

Thứ hai là chất lượng nguồn nhân lực còn hạn chế, nhất là ở cơ sở. Không ít cán bộ còn yếu về ngoại ngữ, kỹ năng số, pháp luật quốc tế, xúc tiến đầu tư, phân tích thị trường và quản trị rủi ro.

Thứ ba là cơ chế phối hợp liên ngành còn thiếu chặt chẽ. Các ngành công thương, nông nghiệp, giáo dục, văn hóa, công an, tư pháp và ngoại vụ nhiều nơi vẫn hoạt động rời rạc, chưa hình thành sức mạnh tổng hợp.

Thứ tư là thiếu dữ liệu và chiến lược phát triển địa phương. Không ít địa phương chưa xác định rõ lợi thế cạnh tranh, đối tác ưu tiên và thị trường mục tiêu nên khó xây dựng chiến lược hội nhập hiệu quả.

Cuối cùng là tâm lý e ngại trách nhiệm, sợ sai, sợ rủi ro khiến nhiều cán bộ chưa dám đổi mới, chưa chủ động nắm bắt cơ hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Ngoài ra, để biến hội nhập thành kết quả cụ thể cho người dân,điều quan trọng nhất là không để hội nhập quốc tế chỉ dừng ở khẩu hiệu mà phải trở thành năng lực phát triển thực sự. Mỗi địa phương cần bắt đầu từ ba việc: xác định rõ lợi thế cạnh tranh riêng; xây dựng đội ngũ cán bộ có năng lực hội nhập; và đưa mục tiêu hội nhập vào từng chương trình phát triển kinh tế - xã hội.

"Hội nhập thành công không được đo bằng số lượng biên bản ghi nhớ hay số đối tác quốc tế, mà phải được đo bằng những kết quả cụ thể: doanh nghiệp có thêm thị trường, nông sản có thêm giá trị, du lịch tăng trưởng, người dân có thêm thu nhập, địa phương thu hút được công nghệ mới, quản trị minh bạch hơn, môi trường đầu tư tốt hơn và bản sắc văn hóa được lan tỏa mạnh mẽ hơn", TS Huệ nhấn mạnh.