Dòng vốn FDI xanh chưa nhiều

FDI xanh là một hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài vào các ngành, lĩnh vực xanh, dự án thân thiện với môi trường... Trong bối cảnh đặt ra yêu cầu vừa phải tăng trưởng cao, bền vững nhưng cũng vừa phải xây dựng nền kinh tế xanh, thì việc lựa chọn thu hút dòng vốn FDI xanh là bước đi chiến lược để Việt Nam đạt được mục tiêu này.

Những năm gần đây, Việt Nam liên tục ghi nhận mức cao về thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Năm 2025, tổng vốn FDI đăng ký đạt 38,42 tỷ USD, trong khi vốn thực hiện đạt 27,62 tỷ USD - mức cao nhất trong 5 năm qua. Công nghiệp chế biến, chế tạo tiếp tục là lĩnh vực thu hút nhiều vốn nhất, tiếp đến là kinh doanh bất động sản và sản xuất, phân phối điện, khí đốt.

Xu hướng này tiếp tục được duy trì trong 6 tháng đầu năm 2026 khi tổng vốn FDI đăng ký đạt 34,65 tỷ USD, tăng 61% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, công nghiệp chế biến, chế tạo vẫn dẫn đầu với 10,76 tỷ USD vốn đăng ký cấp mới.

Nhìn vào bức tranh thống kê vốn FDI cho thấy, đằng sau những con số tăng trưởng đó, dòng vốn FDI xanh vẫn còn khá khiêm tốn. Các dự án thân thiện với môi trường, sử dụng công nghệ sạch hay năng lượng tái tạo chưa chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu FDI vào Việt Nam.

Một báo cáo nghiên cứu về việc thu hút dòng vốn FDI xanh vào Việt Nam của TS Lê Ngọc Thơm, Học viện Chính sách và phát triển, Bộ Tài chính cho thấy, lũy kế số dự án FDI xanh cấp mới từ năm 1988 đến năm 2024 mới có 5.079 dự án, với tổng vốn đầu tư đăng ký là 50.975,79 triệu USD, tập trung vào 3 lĩnh vực chính (theo khái niệm về FDI xanh) gồm: Sản xuất, phân phối điện, khí, nước, điều hòa; hoạt động chuyên môn, khoa học công nghệ và cấp nước và xử lý chất thải....

TS Đào Duy Thuần, Học viện Tài chínhnhận định, phần lớn cơ cấu dòng vốn FDI tại Việt Nam hiện nay vẫn tập trung nhiều vào các ngành thâm dụng lao động (dệt may, da giày, chế biến thủy sản, lắp ráp linh kiện điện tử....), trong khi đó các lĩnh vực xanh mới chỉ thu hút một số dự án riêng lẻ, chưa hình thành hệ sinh thái bền vững.

“Hạ tầng kỹ thuật đang là điểm nghẽn lớn trong quá trình thu hút dòng vốn FDI xanh, có thể kể đến như hạ tầng khu công nghiệp sinh thái còn hạn chế về quy mô và mức độ lan tỏa, rồi là hạ tầng năng lượng tái tạo chưa đồng bộ khiến dự án xanh chậm tiến độ. Bên cạnh đó là nguồn nhân lực xanh chất lượng cao còn thiếu về số lượng và yếu về chất lượng. Một vấn đề nữa đóng vai trò rất quan trọng đó là thể chế, môi trường đầu tư vẫn tồn tại nhiều rào cản như thủ tục hành chính phức tạp, thời gian phê duyệt dự án kéo dài, thiếu sự phối hợp giữa các cơ quan... làm giảm sức hấp dẫn với nhà đầu tư xanh”, TS Thuần phân tích.

Giải bài toán chiến lược

Nghị quyết 10-NQ/TW về phát triển kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đã nêu rõ, phát triển hệ sinh thái có vốn đầu tư nước ngoài gắn với phát triển các khu kinh tế, khu công nghiệp, khu công nghệ cao, hạ tầng logistics, dữ liệu và năng lượng. Đầu tư phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng chiến lược đồng bộ, hiện đại, ưu tiên các công trình hạ tầng kết nối...

Theo phân tích của PGS. TS Nguyễn Thế Chinh, Phó Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam, chi phí logistics tại Việt Nam đang ở mức cao so với khu vực, làm gia tăng giá thành sản phẩm. Sự thiếu đồng bộ giữa hạ tầng giao thông, hệ thống kho bãi và việc chậm trễ ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn cũng như áp lực tự chủ năng lượng sạch... đang tạo ra nhiều điểm nghẽn cản trở dòng vốn FDI chất lượng cao. Đây là những “yếu điểm” cần được khắc phục ngay nếu Việt Nam không muốn “mất điểm” khi cạnh tranh trước làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng xanh toàn cầu.

“Cần đồng bộ và thông minh hóa hạ tầng giao thông, logistics, trong đó tập trung nâng cấp, liên kết chặt chẽ mạng lưới giao thông đường bộ, đường sắt, đường biển và hàng không để tối ưu hóa chi phí luân chuyển. Đặc biệt, khẩn trương phát triển các khu công nghiệp sinh thái, khu kinh tế xanh đạt chuẩn quốc tế đáp ứng yêu cầu khắt khe của các nhà đầu tư lớn. Đẩy nhanh việc thương mại hóa và nâng cấp hạ tầng truyền tải năng lượng tái tạo theo Quy hoạch điện VIII, trong đó tập trung phát triển điện gió, điện mặt trời....”, PGS Chinh nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, TS Phan Hữu Thắng, Chủ tịch Liên chi hội Tài chính Khu công nghiệp Việt Nam cho rằng, việc hoàn thiện khung pháp luật về khu công nghiệp xanh, sinh thái, thông minh chính là đòn bẩy và lợi thế để thu hút nhà đầu tư xanh.

“Cần tạo sự đột phá về thể chế, chính sách để thu hút các dòng vốn FDI xanh đầu tư vào các lĩnh vực, ngành, dự án xanh của Việt Nam. Thiết lập cơ chế và cơ sở dữ liệu quốc gia về FDI nhằm nâng cao hiệu quả thẩm định, sàng lọc theo hướng chặt chẽ, khoa học, tránh tình trạng thu hút bằng mọi giá. Xác định mức ưu đãi thuế rõ ràng cho R&D (các khoản chi phí mà doanh nghiệp bỏ ra cho hoạt động nghiên cứu và phát triển nhằmphục vụ cho sản xuất, kinh doanh)và đổi mới sáng tạo – đây là chìa khóa để chuyển đổi mô hình thu hút FDI dựa trên giá nhân công, ưu đãi thuế thu nhập truyền thống sang thu hút các dự án xanh, giá trị gia tăng cao và công nghệ lõi. Tập trung đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao để có lực lượng lao động sẵn sàng tham gia chuỗi, tiếp nhận vận hành công nghệ hiện đại”, TS Thắng nói.

Nghị quyết 10-NQ/TW đã tỏ rõ quan điểm chủ động tiếp cận, lựa chọn, dẫn dắt và sử dụng hiệu quả các dòng vốn quốc tế. Vì vậy, cần sớm xây dựng bộ tiêu chí cụ thể xác định FDI xanh để sàng lọc các dự án và thu hút dòng vốn xanh chất lượng cao, tăng sức cạnh tranh cho doanh nghiệp.

Việt Nam không thu hút vốn FDI bằng mọi giá, mà thu hút có chọn lọc, “không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế đơn thuần”. Hiệu quả của các FDI xanh cần được đánh giá trên các khía cạnh về môi trường (mức phát thải C02 thấp, tiết kiệm năng lượng, sử dụng năng lượng tái tạo...), tỷ lệ nội địa hóa cao, khả năng chuyển giao công nghệ, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, phát triển kỹ năng, tay nghề lao động và đóng góp quan trọng vào các mục tiêu phát triển bền vững.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút vốn đầu tư ngày càng gay gắt và các tiêu chuẩn xanh trở thành xu thế toàn cầu, lợi thế chi phí lao động thấp sẽ không còn đủ sức hấp dẫn. Muốn trở thành điểm đến của các dòng vốn FDI chất lượng cao, Việt Nam cần chuyển từ tư duy ưu đãi sang xây dựng môi trường đầu tư xanh, minh bạch, ổn định và có khả năng đáp ứng các yêu cầu về hạ tầng, công nghệ cũng như nguồn nhân lực. Chỉ khi đó, FDI xanh mới thực sự trở thành động lực cho tăng trưởng bền vững.