Mỗi năm, hàng triệu lượt học sinh tham gia thi tốt nghiệp THPT, đánh giá năng lực, đánh giá tư duy, để lại khối lượng dữ liệu lớn. Chúng ta biết phổ điểm, tỷ lệ tốt nghiệp, điểm chuẩn tuyển sinh, nhưng khó tìm một bức tranh công khai trả lời cho câu hỏi: năng lực học sinh Việt Nam đang ở đâu, thiếu năng lực gì so với yêu cầu chương trình và vì sao. Khoảng trống năng lực nếu không nhận diện được thì chính sách nâng cao chất lượng giáo dục dễ dựa vào nhận định chung hơn là bằng chứng.

Nhiều điểm số, ít thông tin về năng lực

Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 có hơn 1,22 triệu thí sinh đăng ký. Các kỳ thi đánh giá năng lực của đại học cũng thu hút đông người dự thi. Sau mỗi đợt, phổ điểm được phân tích khá kỹ, nhưng chủ yếu phục vụ xét tốt nghiệp, tuyển sinh và nhận diện bất thường.

Điểm Toán thấp không tự cho biết học sinh yếu ở lập luận, mô hình hóa hay vận dụng kiến thức. Điểm Ngữ văn cũng chưa chỉ ra các em thiếu kỹ năng xác định thông tin, đánh giá lập luận hay diễn đạt ý tưởng. Muốn biết phải phân tích câu trả lời theo yêu cầu năng lực, đối chiếu chuẩn đầu ra và kiểm tra chất lượng công cụ đo lường. Dữ liệu thi đại học còn có giới hạn vì người tham gia tự chọn, không đại diện cho toàn bộ học sinh THPT.

Việt Nam không thiếu hoạt động đánh giá diện rộng. Tháng 4/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo khảo sát hơn 173.000 học sinh lớp 5, 9 và 11 ở 34 tỉnh, thành phố. Điều đáng hỏi là kết quả được phân tích, công bố và sử dụng thế nào để chỉ ra những thiếu hụt cần khắc phục.

PISA 2025 ghi nhận chỉ 41% học sinh Việt Nam ở tuổi 15 đạt mức đọc hiểu cơ bản trở lên. Do Việt Nam chuyển sang làm bài trên máy tính, cần thận trọng khi so sánh với kỳ trước nhưng dấu hiệu về đọc hiểu vẫn cần nghiên cứu sâu, thay vì bỏ qua hoặc vội quy ra nguyên nhân mà thiếu cơ sở.

Lỗ hổng nằm ở khâu sử dụng kết quả

Giá trị lớn của đánh giá không dừng ở việc xếp học sinh vào các mức điểm mà ở chỗ xác định khoảng cách giữa năng lực hiện có và năng lực cần đạt. Biết rõ thiếu hụt ở đâu mới có cơ sở lựa chọn điều chỉnh chương trình, đổi cách dạy, bồi dưỡng giáo viên hay ưu tiên nguồn lực cho những nhóm học sinh cần hỗ trợ.

Chẳng hạn, nếu nhiều học sinh không phân biệt được sự kiện với ý kiến hoặc khó suy luận từ một văn bản, cần tìm hiểu yêu cầu chương trình, cách dạy đọc hiểu, tài liệu học tập và điều kiện lớp học. Điểm thi chỉ cho thấy dấu hiệu ban đầu, còn muốn kết luận nguyên nhân phải có nghiên cứu bổ sung, không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho giáo viên hoặc một nguyên nhân cụ thể nào đó.

Báo cáo OECD và Ngân hàng Phát triển châu Á về Philippines năm 2026 cảnh báo tình trạng các hoạt động đánh giá thiếu liên kết, chưa tạo đủ thông tin hữu ích cho việc cải thiện học tập. Kinh nghiệm đáng chú ý không phải tổ chức thêm kỳ thi, mà là thiết kế một hệ thống trong đó kết quả đánh giá được chuyển thành hỗ trợ dạy và học.

Nên chăng cũng cần nghiên cứu năng lực sinh viên năm thứ nhất, thứ hai trên mẫu trường đại học đa dạng. Những khó khăn về đọc hiểu học thuật, tư duy định lượng, giải quyết vấn đề và tự học có thể phản ánh khoảng cách giữa chuẩn bị ở phổ thông với yêu cầu đại học. Tuy nhiên, phải đo từ đầu khóa và theo dõi tiếp để phân biệt thiếu hụt mang theo từ phổ thông với khó khăn phát sinh trong môi trường đại học; sinh viên đại học cũng không đại diện cho toàn bộ học sinh tốt nghiệp THPT.

Từ khảo thí đến chính sách phát triển

Trước hết, Bộ GD&ĐT cần công bố định kỳ báo cáo quốc gia về năng lực học sinh: mức đạt chuẩn, những thiếu hụt nổi bật, khác biệt giữa các nhóm và xu hướng qua thời gian. Báo cáo phải dựa trên phép đo đáng tin cậy, không gộp tùy tiện điểm của những kỳ thi khác mục đích.

Tiếp đó, cần cơ chế phối hợp thường xuyên giữa Cục Quản lý chất lượng, Vụ Giáo dục phổ thông và Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục. Đơn vị khảo thí nhận diện thiếu hụt; đơn vị phụ trách chương trình nghiên cứu nội dung, phương pháp dạy; đơn vị phụ trách đội ngũ xác định nhu cầu bồi dưỡng. Những kết luận quan trọng cần được kiểm chứng bằng nghiên cứu tại trường học trước khi chuyển thành chính sách.

Ở địa phương, sở giáo dục phải sử dụng dữ liệu đánh giá để biết học sinh từng địa bàn, nhóm trường đang gặp khó khăn gì, từ đó hỗ trợ chuyên môn và phân bổ nguồn lực phù hợp, thay vì chỉ so sánh tỷ lệ đỗ hay thứ hạng điểm thi. Sau mỗi can thiệp phải đo lại để xem năng lực nào thực sự tiến bộ.

Thi nghiêm túc và chấm điểm chính xác là cần thiết, nhưng chưa đủ; điều quan trọng hơn là biến những kết quả đã có thành hiểu biết khoa học về năng lực học sinh và căn cứ cải thiện chất lượng giáo dục. Nếu hôm nay chúng ta chưa xác định rõ học sinh phổ thông đang thiếu những năng lực gì và phải khắc phục ra sao, thì mục tiêu đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ khó có nền tảng vững chắc và một lộ trình phát triển hiệu quả.

Sử dụng kết quả các kỳ thi và khảo sát quy mô quốc gia để nhận diện những thiếu hụt năng lực học sinh chính là cách cụ thể hóa yêu cầu quản trị phát triển giáo dục dựa trên dữ liệu mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh khi làm việc với ngành giáo dục.