Hòa bình toàn cầu suy giảm trong thập kỷ nhiều xung đột

Xét trên mọi phương diện, năm 2025 không phải là một năm tích cực đối với hòa bình thế giới. Theo giới quan sát, đây chỉ là mắt xích mới nhất trong xu hướng suy giảm hòa bình kéo dài suốt một thập kỷ, song hành với sự gia tăng của xung đột và chiến tranh trên toàn cầu.

Các số liệu cho thấy bức tranh ngày càng ảm đạm. Theo dữ liệu của Armed Conflict Location and Event Data (ACLED), một tổ chức giám sát độc lập được Liên Hợp Quốc tài trợ, số lượng xung đột trên thế giới đã tăng gấp đôi trong vòng 5 năm qua. Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) cho biết riêng trong năm 2025, số cuộc xung đột vũ trang đã tăng 23%, với khoảng 240.000 người thiệt mạng do bạo lực. Trong khi đó, Chỉ số Hòa bình Toàn cầu do Viện Kinh tế và Hòa bình công bố cho thấy mức độ hòa bình toàn cầu đã suy giảm năm thứ sáu liên tiếp.

Báo cáo này cũng chỉ ra nhiều biểu hiện cụ thể của xu hướng đi xuống đó, bao gồm thương mại toàn cầu trì trệ; 42% nguồn thu ngân sách của các nước đang phát triển phải dùng để trả lãi nợ; chi tiêu cho các hoạt động xây dựng hòa bình bị cắt giảm; số lượng binh lính tham gia các phái bộ gìn giữ hòa bình giảm tới 42% và sự gia tăng mạnh mẽ của quá trình “quốc tế hóa” các cuộc xung đột vũ trang.

Chiến tranh thường bùng phát khi mức độ xung đột gia tăng trong khi cam kết đối với những yếu tố tạo dựng hòa bình lại suy yếu. Những cú sốc sâu rộng như khủng hoảng tài chính toàn cầu và đại dịch COVID-19 cùng các vấn đề nảy sinh từ mô hình tăng trưởng dựa trên toàn cầu hóa, đặc biệt là bất bình đẳng ngày càng gia tăng và tình trạng phân mảnh xã hội là một vài trong số những động lực chính thúc đẩy xu hướng đó.

Những yếu tố then chốt định hình chiến tranh và hòa bình

Tuy vậy, không phải ai cũng cho rằng chiến tranh và hòa bình chỉ đơn thuần vận động theo chu kỳ tự nhiên, bị chi phối bởi những lực lượng cấu trúc nằm ngoài khả năng can thiệp của con người. Cách nhìn này bỏ qua những bước tiến lớn trong hiểu biết của chúng ta về các yếu tố gắn với cả xung đột và hòa bình.

Ngày nay, giới nghiên cứu đã xác định khá rõ những động lực chủ yếu chi phối chiến tranh và hòa bình. Nhiều bằng chứng cho thấy dân chủ, bình đẳng giới và thương mại công bằng có mối liên hệ chặt chẽ với mức độ hòa bình cao hơn. Vì thế, không phải ngẫu nhiên khi chiến tranh gia tăng lại trùng với thời điểm các giá trị xã hội này suy yếu hoặc bị thách thức nghiêm trọng.

Các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hoạt động gìn giữ hòa bình góp phần làm giảm thương vong dân thường, hạn chế bạo lực tình dục liên quan đến xung đột và giảm nguy cơ tái bùng phát chiến sự. Dù mỗi cuộc chiến đều có những nguyên nhân riêng, nhưng nhìn tổng thể, chiến tranh và hòa bình vẫn được định hình bởi một tập hợp tương đối hữu hạn các yếu tố.

Trong hai thập kỷ qua, giới học giả đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc nhận diện những yếu tố đó. Điều này cho thấy chiến tranh không phải là hiện tượng ngẫu nhiên hay không thể lý giải và vì thế cũng không nằm ngoài khả năng kiểm soát của con người.

Chiến tranh là một sự lựa chọn

Quan niệm cho rằng con người vốn dĩ hiếu chiến cũng đơn giản và phiến diện không kém lập luận cho rằng con người vốn dĩ yêu hòa bình. Nhân học và sinh học đều cho thấy con người mang trong mình cả hai khuynh hướng đó.

Chiến tranh bắt nguồn từ các quyết định của con người. Con người có năng lực hành động và quyền lựa chọn. Dĩ nhiên, các cấu trúc xã hội, tư tưởng chính trị và áp lực kinh tế có ảnh hưởng lớn tới những lựa chọn ấy nhưng chúng không quyết định hoàn toàn.

Điều này không có nghĩa là “chỉ cần muốn là chiến tranh sẽ chấm dứt”. Chiến tranh nổ ra bởi con người có những bất đồng sâu sắc về các vấn đề và giá trị quan trọng - những điều họ coi trọng đến mức sẵn sàng chiến đấu thay vì thỏa hiệp. Tuy vậy, các xã hội, chính phủ và tổ chức quốc tế hoàn toàn có thể tạo ra những điều kiện khiến chiến tranh ít có khả năng xảy ra hơn, đồng thời xây dựng các công cụ hiệu quả hơn để ngăn ngừa, kiềm chế và giải quyết xung đột.

Thế giới cần làm gì?

Trật tự quốc tế được hình thành từ chính các thành viên của nó. Trong hệ thống quốc tế hiện đại, đó là các quốc gia. Trước hết, nhà nước chịu trách nhiệm duy trì hòa bình trong phạm vi lãnh thổ của mình và dù có mức độ khác nhau giữa các quốc gia, nhìn chung mô hình nhà nước hiện đại đã làm rất tốt trong việc giảm bạo lực trong đời sống thường nhật.

Vì vậy, những nền tảng cốt lõi của hòa bình nằm ở chính cấp độ quốc gia, đặc biệt là ở những nhà nước có các đặc điểm sau: có trách nhiệm giải trình (tính dân chủ); tôn trọng nhân quyền; sở hữu thể chế đủ năng lực; bảo đảm đời sống và cơ hội công bằng cho mọi người dân, cũng như thúc đẩy bình đẳng giới. Tuy nhiên, đây không phải là những điều có thể thay đổi nhanh chóng hay dễ dàng mà là kết quả của những quá trình chính trị lâu dài, theo đó mỗi xã hội phải tự mình theo đuổi theo cách riêng.

Do đó, điều cần làm là tập trung khôi phục và củng cố những công cụ quốc tế mà chúng ta biết là có thể tạo ra khác biệt.

Hòa bình thế giới là điều có thể đạt được, bởi hòa bình và chiến tranh đều là những thiết chế do con người tạo ra, chứ không phải quy luật tự nhiên. Ngay cả những thiết chế tưởng như bền vững nhất cũng có thể được cải cách, chẳng hạn như chế độ nô lệ từng bị coi là điều không thể xóa bỏ, cho đến khi nó thực sự chấm dứt.

Tuy vậy, nói rằng hòa bình thế giới là khả thi không đồng nghĩa với việc nó sẽ dễ dàng hay tất yếu xảy ra. Nhưng đó là mục tiêu xứng đáng để nghiên cứu và theo đuổi, bởi hòa bình chỉ có thể được xây dựng thông qua chính nỗ lực không ngừng hướng tới nó.