Thường xuyên sử dụng xe ghép để về Hải Phòng, chị Nguyễn Thúy Nhung lý giải, xe ghép dù đắt hơn, nhưng tiện lợi, không phải di chuyển hai đầu bến:"Được cái tiện, mình không mất tiền đi từ đây ra bến, cũng như từ bến về nhà, nên thành rẻ. Xe họ chở đến tận cửa, rất tiện".

Ông Nguyễn Văn Thành, một người dân sinh sống trên đường Giải Phóng (Hà Nội) thường xuyên bắt gặp tình trạng xe khách dừng đón trả khách trên đường Kim Đồng, Giải Phóng, diễn ra thường xuyên:"Dọc đường Giải Phóng, từ đây xuống cửa bến xe Giáp Bát, xe đi Ninh Bình lúc nào cũng có 5-7 chiếc, ngày nào cũng như ngày nào".

Tuy vậy, ông Nguyễn Bá Thành (ở Hoàng Mai, Hà Nội) lại chọn cách vào bến để đi xe vì đảm bảo an toàn, bởi đi xe ghép, xe dù đôi khi mất an toànvà tăng nguy cơ ùn tắc:"Đi mà không vào bến thì chắc là người ta phải đi xe dù bến cóc thôi. Người ta tiện đâu đi đấy, như thế mất an toàn giao thông. Đúng ra vào bến thì nó thuận lợi, tiện ích cho mình luôn".

Trước tình trạng xe biển trắng, không đăng ký kinh doanh vẫn chở khách, thu tiền, xe ghép, xe dù, bến cóc hoành hành, gây mất trật tự an toàn giao thông, mới đây, Cục CSGT, Bộ Công an đã sửa đổi Nghị định 168 về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực trật tự an toàn giao thông đường bộ. Theo đó, các hành vi mang tính đối phó như che biển số, xe hợp đồng trá hình và thẩm quyền xử phạt cho tương thích với các quy định pháp luật khác…

Trong đó, với các vi phạm liên quan đến hoạt động kinh doanh vận tải, dự thảo Nghị định cũng quy định xe kinh doanh vận tải phải lắp thiết bị ghi nhận hình ảnh khoang chở khách và truyền dẫn, lưu trữ, quản lý thông tin, dữ liệu từ thiết bị này một cách thường xuyên, liên tục.

Đặc biệt, dự thảo Nghị định đã quy định cụ thể hơn đối với một số hành vi như: lái xe ô tô không kinh doanh vận tải hành khách, nhưng chở người có thu tiền, hoặc ký hợp đồng, nhận đặt chỗ để chở người trên xe; điều khiển xe ô tô không kinh doanh vận tải hàng hóa nhưng chở hàng hóa trên xe có thu tiền; sử dụng xe kinh doanh vận tải hành khách theo hợp đồng mà xác nhận đặt chỗ cho từng hành khách đi xe ngoài hợp đồng đã ký kết hoặc bán vé, thu tiền ngoài hợp đồng đã ký kết, ấn định hành trình, lịch trình cố định để phục vụ cho nhiều hành khách hoặc nhiều người thuê vận tải khác nhau.

Theo đề xuất tại dự thảo Nghị định, các hành vi này sẽ bị phạt tiền từ 12 - 14 triệu đồng, bị trừ 6 điểm trên giấy phép lái xe.

Theo Trung tá Nguyễn Quỳnh Hương, Phòng Tuyên truyền, Cục CSGT, Bộ Công an cho hay, việc quy định rõ hành vi vi phạm, cùng với quy định lắp camera quan sát khoang hành khách và chế tài bổ sung là trừ điểm giấy phép lái xe sẽ có tác dụng răn đe đáng kể, khiến doanh nghiệp, tài xế không dám vi phạm và không thể vi phạm:

"Không dám vi phạm, tức là khi chế tài nghiêm khắc hơn, đặc biệt là khi gắn chế tài liên quan đến trừ điểm giấy phép lái xe thì người lái xe chuyên nghiệp sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của họ khi được điều khiển phương tiện hoặc không được điều khiển phương tiện. Chế tài đó sẽ làm cho người điều khiển phương tiện không dám vi phạm".

Ông Chu Ngọc Long, đại diện Công ty Cổ phần Vận tải 27/7 Đống Đa phân tích, với những quy định chặt chẽ hơn tại dự thảo sửa đổi Nghị định 168 sẽ góp phần đáng kể trong việc ngăn chặn xe dù, bến cóc:"Tôi đề xuất cách nhận dạng cho hành khách biển vàng, xe chạy tuyến cố định và đi có điểm đầu điểm cuối là hai đầu bến. Như bây giờ, theo đề xuất này, có thể răn đe người vi phạm. Khi có quy định này ra, khả năng đỡ được vi phạm, hạn chế xe dù, bến cóc, xe trá hình".

Ông Đỗ Văn Bằng, Giám đốc điều hành nhà xe Sao Việt tán thành với quy định xử phạt nghiêm với trường hợp xe biển trắng vẫn được sử dụng để kinh doanh và kỳ vọng dự thảo sửa đổi Nghị định 168 sẽ xử lý dứt điểm tình trạng này:

"Cái quan trọng nhất của dự thảo Nghị định 168 sửa đổi lần này là định hướng lại cho xe ghép, có nghĩa rằng hiện tại chủ phương tiện người ta không đăng ký biển vàng nhưng vẫn đem ra kinh doanh. Đấy là quản lý không tốt. Thêm vấn đề nữa là vì xe đã không kinh doanh thì bảo hiểm trách nhiệm dân sự thì sẽ không có bảo hiểm cho hành khách trên xe".

Tuy vậy, theo ông Nguyễn Công Hùng, Chủ tịch Hiệp hội taxi Hà Nội, khi gộp chung loại hình xe du lịch vào xe hợp đồngcàng làm phát sinh tình trạng doanh nghiệp, nhà xe đón, trả khách tại trụ sở chính, trụ sở chi nhánh, văn phòng đại diện hoặc tại một địa điểm cố định khác… Bởi vậy, ông Hùng đề xuất, cần khôi phục loại hình xe du lịch mới có thể ngăn chặn, xử lý được lỗi xe hợp đồng đón trả khách tại trụ sở, chi nhánh hay văn phòng đại diện…

"Khi bỏ đi loại hình xe du lịch thì doanh nghiệp người ta lợi dụng kẽ hở này và người ta thành lập ra các văn phòng đại diện hay các chi nhánh để trá hình. Bản chất đây là những điểm gom khách và họ sử dụng những xe trung chuyển để gom khách về những điểm này. Anh muốn xử phạt người ta thì phải quy định rất rõ họ phạm vào những lỗi gì".

Ông Nguyễn Văn Quyền, Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam kiến nghị, các quy định tại dự thảo Nghị định 168 cần thống nhất với quy định tại Nghị định 158/2024 của Chính phủ quy định về hoạt động vận tải đường bộ để các quy định được đồng bộ và dễ thực hiện.

Việc quy định rõ hành vi vi phạm là căn cứ quan trọng để xử lý. Song, định danh hành vi vi phạm cần đi kèm với ứng dụng công nghệ và khai thác hiệu quả dữ liệu từ các thiết bị lắp đặt trên xe, để việc xử lý được hiệu quả và liên tục, thay vì chỉ dựa vào việc kiểm tra trực tiếp, hay những sự vụ nổi cộm.

Việc siết chặt quản lý hoạt động vận tải hành khách, đặc biệt là tình trạng “xe dù, bến cóc”, không còn là câu chuyện mới. Nhưng điểm đáng chú ý là khi cơ quan quản lý bắt đầu đi vào quy định cụ thể, định danh rõ từng hành vi vi phạm, thì cuộc chiến này mới có cơ hội chuyển từ “hô hào” sang “thực chất”. Dẫu vậy, nếu chỉ dừng lại ở quy định trên giấy mà thiếu công cụ giám sát hiệu quả, thì mọi nỗ lực vẫn khó đem lại kết quả như mong đợi.

Thực tế cho thấy, “xe dù, bến cóc” tồn tại dai dẳng, không phải vì thiếu quy định, mà vì việc phát hiện và xử lý vi phạm còn nhiều kẽ hở. Các nhà xe hoạt động chui ngày càng tinh vi, biến tướng dưới nhiều hình thức như xe hợp đồng trá hình, đón trả khách sai quy định, né tránh lực lượng chức năng bằng cách thay đổi lộ trình, thời gian hoạt động. Trong khi đó, phương thức kiểm tra truyền thống, dựa vào tuần tra, chốt chặn, rõ ràng không theo kịp tốc độ của các hành vi vi phạm.

Bởi vậy, việc quy định rõ ràng từng hành vi vi phạm - một trong những quy định đáng chú ý nhất tại dự thảo sửa đổi Nghị định 168 - là cần thiết để đồng bộ với các quy định pháp luật khác và tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho công tác xử lý. Khi hành vi được “định danh” cụ thể, lực lượng chức năng sẽ có căn cứ để xử phạt minh bạch, hạn chế tranh cãi, đồng thời nâng cao tính răn đe.

Nhưng cần thẳng thắn nhìn nhận: quy định dù chặt chẽ đến đâu cũng khó hiệu quả như mong đợi nếu thiếu công cụ phát hiện vi phạm một cách khách quan, liên tục và trên diện rộng. Hiện nay, hầu hết các phương tiện kinh doanh vận tải đều đã được lắp đặt thiết bị giám sát hành trình. Đây là một kho dữ liệu khổng lồ, phản ánh đầy đủ hành trình, tốc độ, thời gian dừng đỗ, thời gian mở cửa của từng phương tiện. Tuy nhiên, việc khai thác nguồn dữ liệu này vẫn còn rất hạn chế. Nhiều nơi mới chỉ dừng ở việc kiểm tra khi có vụ việc xảy ra, thay vì chủ động phân tích để phát hiện vi phạm theo thời gian thực.

Bởi vậy, nếu được khai thác đúng cách, dữ liệu từ thiết bị giám sát hành trình hoàn toàn có thể chỉ ra những dấu hiệu bất thường: xe chạy sai tuyến đăng ký, dừng đỗ quá lâu tại các điểm không được phép, hoặc lặp lại hành vi đón trả khách tại một số “điểm nóng”. Đây chính là bằng chứng rõ ràng để xử phạt mà không cần phải bắt quả tang theo cách truyền thống.

Song song với đó, hệ thống camera giám sát giao thông cũng cần được kết nối và vận hành hiệu quả hơn. Không khó để nhận ra rằng nhiều “bến cóc” tồn tại công khai, ngang nhiên giữa đô thị, nhưng vẫn chưa bị xử lý triệt để. Lý do không phải vì không nhìn thấy, mà vì chưa có cơ chế khai thác dữ liệu hình ảnh một cách hệ thống, chưa gắn trách nhiệm cụ thể cho từng đơn vị trong việc phát hiện và xử lý.

Phạt nguội - đã chứng minh được hiệu quả trong xử lý vi phạm giao thông cần được áp dụng mạnh mẽ hơn đối với lĩnh vực vận tải hành khách. Khi mọi hành vi vi phạm đều có thể bị ghi nhận, lưu trữ và xử lý sau đó, thì “cửa lách” sẽ dần bị thu hẹp. Quan trọng hơn, phạt nguội tạo ra áp lực tuân thủ thường trực, buộc các doanh nghiệp và lái xe phải tự điều chỉnh hành vi, thay vì chỉ “đối phó” khi thấy bóng dáng lực lượng chức năng.

Để làm được điều này, không thể thiếu sự liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý. Dữ liệu từ thiết bị giám sát hành trình, camera giao thông, đăng kiểm, đăng ký kinh doanh vận tải… cần được tích hợp vào một hệ thống chung. Chỉ khi đó, việc phân tích, đối chiếu và phát hiện vi phạm mới đạt hiệu quả cao. Đồng thời, cần có cơ chế chia sẻ dữ liệu với chính quyền địa phương, để xử lý kịp thời các điểm nóng về “bến cóc”.

Cuộc chiến chống “xe dù, bến cóc” đang bước sang một giai đoạn mới, nơi công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ, mà phải trở thành trụ cột. Quy định rõ hành vi vi phạm là điều kiện cần, nhưng ứng dụng công nghệ, khai thác hiệu quả dữ liệu mới là điều kiện đủ. Chỉ khi hai yếu tố này song hành, việc lập lại trật tự trong hoạt động vận tải hành khách mới có thể đạt được kết quả bền vững.