Báo cáo thuyết minh Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm xác định rõ các nhiệm vụ trọng tâm, ưu tiên xử lý dứt điểm những vấn đề dân sinh bức xúc và các “điểm nghẽn” lớn của đô thị.

Trọng tâm giải quyết tập trung vào các lĩnh vực: úng ngập, ô nhiễm môi trường, nước thải, rác thải, ùn tắc giao thông, thiếu không gian xanh, phân bố dân cư, trật tự đô thị, an toàn thực phẩm và phát triển đô thị thông minh.

Trong lĩnh vực môi trường và chống ngập, thành phố đặt mục tiêu khắc phục triệt để tình trạng ô nhiễm, đặc biệt là ô nhiễm không khí và nguồn nước, đồng thời tăng cường phối hợp liên vùng để xử lý các vấn đề môi trường chung.

Hà Nội cũng định hướng phát triển hệ thống thu gom, xử lý rác và nước thải theo công nghệ hiện đại, tuần hoàn; đẩy mạnh phân loại rác tại nguồn, tái sử dụng nước sau xử lý. Phát triển xanh được nhấn mạnh thông qua mở rộng diện tích cây xanh, giảm phát thải, sử dụng năng lượng sạch và tham gia thị trường carbon.

Ở lĩnh vực giao thông và trật tự đô thị, thành phố sẽ siết chặt xử lý vi phạm lấn chiếm lòng đường, hè phố; đẩy nhanh hạ ngầm hạ tầng kỹ thuật, chỉnh trang không gian đô thị, cây xanh và chiếu sáng.

Quy hoạch điểm đỗ xe, dừng đón trả khách sẽ được triển khai đồng bộ, bảo đảm không gây cản trở giao thông. Đồng thời, Hà Nội định hướng giãn lưu lượng khỏi khu vực nội đô, tăng cường kết nối giao thông đường bộ, đường sắt với các địa phương lân cận và xây dựng tiêu chuẩn hạ tầng liên vùng.

Bên cạnh đó, thành phố cũng chú trọng các vấn đề người dân quan tâm như bảo đảm an toàn thực phẩm từ “trang trại đến bàn ăn”, tạo động lực cho phát triển kinh tế, khoa học công nghệ và hướng tới mô hình đô thị thông minh, đa trung tâm.

Giữ hồn đô thị, minh bạch lợi ích: “Nút thắt” của quy hoạch Hà Nội

Bàn về dự thảo Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm, GS. Đặng Hùng Võ - nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường nhận định, ngay từ khi công bố, dự thảo đã thu hút sự quan tâm lớn của dư luận bởi chứa đựng “một tham vọng lớn”, với nhiều ý tưởng đúng đắn, song cũng còn không ít nội dung cần nghiên cứu sâu hơn, thậm chí phải điều chỉnh.

Theo ông Võ, Hà Nội không chỉ làm say lòng người Việt mà còn khiến bạn bè quốc tế mê đắm. Dẫn chứng trường hợp ông Martin Rama - cựu Kinh tế trưởng Ngân hàng Thế giới khu vực Nam Á, GS. Võ cho biết, vị chuyên gia này từng ví Hà Nội như “một bảo tàng kiến trúc thế giới”, nơi hội tụ đa dạng các lớp kiến trúc từ “Kẻ Chợ” 36 phố phường, ảnh hưởng Nam Trung Hoa, kiến trúc Pháp cho tới các khu tập thể thời Xô Viết. Đó chính là hồn cốt của Hà Nội.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, Hà Nội đã có nhiều quy hoạch nhưng triển khai chưa đạt kỳ vọng, nguyên nhân chủ yếu do thiếu nguồn lực và tâm lý lựa chọn những phần “dễ làm”.

“Quy hoạch phát triển mà không giữ được hồn cốt, lại đi bắt chước phong cách Âu - Mỹ thì chỉ tốn tiền và đánh mất bản sắc”, GS. Đặng Hùng Võ thẳng thắn cho hay.

Đánh giá về điểm tích cực, vị giáo sư cho rằng, dự thảo lần này đã mạnh dạn kéo dài tầm nhìn đến năm 2100 với các mốc cụ thể, thay vì dừng ở 2065 như trước. “Quy hoạch đô thị lớn mà không nhìn dài hạn thì rất dễ rơi vào tình trạng “chắp vá theo nhiệm kỳ”, “tân quan, tân chính sách”.

Dự thảo cũng đặt “hạnh phúc, chất lượng sống” làm trung tâm với các chỉ tiêu định lượng như HDI 0,92; mức độ hài lòng 9,5/10; tuổi thọ 80… Đây được xem là hướng tiếp cận tiến bộ, song theo ông, vấn đề quan trọng là phải làm rõ cách thức đạt được các mục tiêu này.

Một điểm đáng chú ý khác là việc xác định “Văn hóa - Bản sắc - Sáng tạo” là trục xuyên suốt. GS. Đặng Hùng Võ đánh giá, đây là định hướng đúng, bởi “vốn văn hóa của Hà Nội tồn tại trên từng mét vuông đất”. Tuy vậy, ranh giới giữa bảo tồn và sáng tạo cần được làm rõ hơn để tránh bị hiểu sai hoặc thực hiện lệch hướng.

Về cấu trúc phát triển, dự thảo đưa ra mô hình đô thị “đa tầng - đa lớp”, bao gồm không gian ngầm, không gian trên cao và các lớp di sản, sinh thái, kinh tế, số hóa. Theo GS. Võ, đây là tư duy hiện đại, có thể hỗ trợ quản lý minh bạch, tự động hóa và giảm rủi ro tham nhũng, nhưng cần chuẩn bị đầy đủ khung pháp lý và tiêu chuẩn kỹ thuật để tránh “vặn xoắn” trong quá trình triển khai.

Đối với định hướng phát triển đa trung tâm với 9 cực tăng trưởng như Đông Anh - Mê Linh - Sóc Sơn, Gia Lâm - Long Biên, Hòa Lạc…, ông nhận định đây là hướng đi đúng nhằm giảm tải nội đô. Tuy nhiên, ông lưu ý, muốn một đô thị có sức sống thì trước hết phải tạo ra việc làm, nếu không sẽ trở thành đô thị ma.

Theo GS. Võ, “nút chết” lớn nhất của quy hoạch nằm ở bài toán tái thiết đô thị, giãn dân và phân phối lợi ích từ đất đai. Câu hỏi cốt lõi là “ai được hưởng lợi từ giá trị đất đai tăng thêm”. Nếu chỉ dừng ở các biện pháp hành chính hoặc lợi ích chủ yếu rơi vào nhà đầu tư, trong khi người dân bị di dời không được chia sẻ tương xứng, sẽ phát sinh khiếu kiện, bất ổn xã hội và nguy cơ “quy hoạch đẹp trên giấy”.

“Cần thiết phải xây dựng cơ chế phân phối địa tô minh bạch, bao gồm chia sẻ giá trị đất tăng thêm giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân; ưu tiên tái định cư tại chỗ; công khai việc tăng tầng, chuyển đổi công năng; đồng thời thiết kế các gói an sinh đô thị. Nếu không, mục tiêu hạnh phúc 9,5/10 sẽ chỉ là khẩu hiệu”, ông Đặng Hùng Võ cảnh báo.

Ở góc độ bảo tồn, GS. Võ đặc biệt lưu ý việc sử dụng cụm từ “tái thiết toàn diện” đối với các khu vực như phố cổ, phố Pháp, hồ Gươm là “rất nguy hiểm”, dễ bị hiểu thành phá bỏ để xây mới. Theo ông, nên chuyển sang cách tiếp cận “bảo tồn thích ứng”, “chỉnh trang, gia cố” hoặc “tái thiết có chọn lọc”, đồng thời ban hành bộ quy tắc di sản cụ thể và lập bản đồ di sản theo lớp thời gian.

Đối với đề xuất xây dựng “bể ngầm khổng lồ” và ngầm hóa hơn 40% nội đô, GS. Võ đánh giá, đây là ý tưởng táo bạo nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Ông chỉ ra 5 vấn đề lớn, gồm điều kiện địa chất phức tạp của Hà Nội khác xa Nhật Bản; chi phí đầu tư và vận hành rất lớn; nguy cơ xung đột không gian ngầm; rủi ro lạm dụng giải pháp công nghệ thay vì “thuận thiên” và đặc biệt là thiếu lộ trình thực hiện rõ ràng.

“Câu hỏi lớn nhất vẫn là nguồn lực. Nói lấy từ giá trị đất đai là đúng, nhưng lấy như thế nào thì chưa có lời giải”, ông Võ nêu vấn đề. Theo đó, muốn thành công cần có cơ chế “vốn hóa đất đai” hiệu quả, đồng thời bảo đảm phân phối công bằng giá trị gia tăng, nếu không hiệu quả sẽ rất thấp.

Ông cũng gợi mở hướng tiếp cận mới là chuyển từ quản lý đất đai vật thể sang quản lý trên không gian số, tiến tới “token hóa” thửa đất, kết nối dữ liệu qua IoT và AI để giám sát, đánh giá và điều chỉnh quy hoạch theo thực tiễn.

“Quy hoạch Hà Nội càng dài hạn càng tốt, nhưng phải hợp lòng dân. Nếu tái thiết theo kiểu nhà chọc trời đồng loạt mà làm mất các tầng văn hóa, thì Hà Nội sẽ không còn là Hà Nội nữa”, GS. Đặng Hùng Võ nhấn mạnh.