Bài họckhi con người muốn "chế ngự" dòng sông

Nhằm góp thêm góc nhìn về hành trình kiến tạo không gian ven sông của các đô thị lớn trên thế giới và những gợi mở cho Hà Nội, TS.KTS Trần Huy Ánh - Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho rằng, nhìn vào lịch sử phát triển của các đô thị lớn trên thế giới, hầu hết những thành phố nổi tiếng đều gắn liền với một dòng sông biểu tượng. Ban đầu, sông là cái nôi hình thành đô thị, nuôi dưỡng đời sống và giao thương. Nhưng khi làn sóng đô thị hóa và công nghiệp hóa ập đến, các dòng sông dần bị bức tử, bị bê tông hóa, khai thác quá mức và đánh mất hoàn toàn giá trị tự nhiên.

Chỉ khi phải đối mặt với thảm họa ô nhiễm môi trường, ngập lụt kinh hoàng, suy giảm đa dạng sinh học và chất lượng sống xuống dốc, các thành phố mới bừng tỉnh. Họ nhận ra rằng việc tìm cách chinh phục hay kiểm soát hoàn toàn dòng sông là một sai lầm chí mạng. Thay vào đó, họ phải học cách khôi phục mối quan hệ hài hòa giữa đô thị và thiên nhiên.

"Quy hoạch sông thành công không phải là tìm cách chế ngự thiên nhiên, mà là học cách thích ứng với thiên nhiên", KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh.

Mỗi dòng sông đều có quy luật vận động riêng biệt, từ mùa lũ đến mùa cạn, đặc biệt là những biến động ngày càng cực đoan do biến đổi khí hậu. Để sửa sai, nhiều đô thị tiên tiến đã chuyển từ tư duy "thu hẹp không gian của nước" sang "mở rộng vùng trữ lũ", phục hồi các vùng đất ngập nước, phát triển bờ sông mềm và nhường chỗ cho hệ sinh thái tự nhiên. Cách tiếp cận "nhún nhường" này giúp nâng cao khả năng chống chịu của đô thị trước thiên tai, đồng thời tạo ra môi trường sống bền vững cho người dân.

Trong quá khứ, các dòng sông chủ yếu đảm nhận chức năng giao thông, bến cảng, nhà máy. Nhưng khi bước sang kỷ nguyên mới, tư duy quy hoạch buộc phải thay đổi: "Trả sông lại cho cộng đồng". Nhiều thành phố đã di dời toàn bộ cơ sở công nghiệp ven sông để nhường chỗ cho công viên, quảng trường, đường đi bộ.

Điển hình từ Paris (Pháp): Thành phố từng bước khai tử giao thông cơ giới dọc sông Seine, mở rộng tối đa không gian cho người đi bộ và xe đạp. Khi người dân được tiếp cận dòng sông để dạo chơi, nghỉ ngơi, chính những trải nghiệm đó đã tạo nên sức sống và nâng tầm giá trị văn hóa, kinh tế cho cả đô thị.

Giá trị thực chất của một dòng sông: KTS Trần Huy Ánh thẳng thắn cho rằng, một đô thị ven sông thành công không thể đo bằng số lượng công trình cao tầng hay giá trị bất động sản ven sông. Điều cốt lõi là người dân có thực sự được chạm vào và tận hưởng dòng sông mỗi ngày hay không. Khi một thành phố phát triển, giá trị lớn nhất nằm ở chất lượng sống và chỉ số hạnh phúc, chứ không phải ở những khối bê tông vô hồn.

"Giá trị lớn nhất của một đô thị ven sông không phải nằm ở những công trình ven sôngmà ở việc người dân có thực sự được sống cùng dòng sông hay không", ông Ánh chia sẻ.

Lời giải cho bài toán thích ứng và sinh tồn của Hà Nội

Mối quan hệ giữa Hà Nội và sông Hồng đã trải qua nhiều thăng trầm. Đầu thế kỷ XX, khu vực Trần Nhật Duật từng là không gian ven sông sầm uất, nơi người dân kết nối trực tiếp với mặt nước. Nhưng những trận lũ lớn sau đó buộc thành phố phải tôn cao đê điều, vô tình tạo ra một "bức tường" ngăn cách Hà Nội với dòng sông suốt nhiều thập kỷ.

Bước ngoặt chỉ đến khi các hồ chứa lớn ở thượng nguồn, đặc biệt là thủy điện Hòa Bình đi vào vận hành giúp điều tiết lũ ổn định hơn. Hà Nội mới bắt đầu có điều kiện chuyển từ thế "phòng ngự thụ động" sang quy hoạch, khai thác hai bên bờ sông Hồng.

Tuy nhiên, sự chủ động trong kiểm soát lũ không đồng nghĩa với việc chúng ta được phép chủ quan hay "vuốt râu hùm". Trong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, mọi quyết định quy hoạch đều phải đặt yếu tố an toàn và khả năng thích ứng lên hàng đầu.

Tôn trọng quy luật của dòng sông, việc Hà Nội chưa khai thác tương xứng tiềm năng sông Hồng xuất phát từ cả những ràng buộc khách quan về thủy văn và những hạn chế trong tư duy quy hoạch cũ. Sông Hồng đã tồn tại hàng triệu năm, trong khi lịch sử Hà Nội mới hơn một nghìn năm. Nếu hướng tới tầm nhìn phát triển 100 năm tiếp theo, bắt buộc chúng ta phải hiểu và tôn trọng quy luật của dòng sông.

Bảo đảm tài nguyên nước cho mùa khô: Bên cạnh việc hiện đại hóa hệ thống phòng chống lũ, Hà Nội phải đối mặt với bài toán sinh tồn: Bảo đảm nguồn nước trong mùa khô cho khoảng 10 triệu dân của Thủ đô và toàn bộ lưu vực sông.

"Sông Hồng không chỉ là quỹ đất để phát triển đô thị mà còn là một nguồn tài nguyên đa chức năng và là nền tảng sinh thái của cả Thủ đô. Bài học xương máu lúc này là phải nhìn nhận dòng sông một cách toàn diện, cân bằng tuyệt đối giữa phát triển và bảo tồn trên cơ sở thích ứng với tự nhiên. Bởi lẽ, chống lại thiên nhiên chính là con đường tự sát nhanh nhất của một đô thị", KTS Trần Huy Ánh nhấn mạnh thêm.