Tại rừng nguyên sinh Quảng Nam Châu (Quảng Ninh), những thân chè lớn, cao tới 10 mét, cùng lớp cây non tái sinh dày dưới tán rừng cho thấy sức sống bền bỉ của một nguồn gen bản địa quý. Phát hiện này mở thêm cứ liệu tìm hiểu lịch sử cây chè ở vùng Hà Cối xưa, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn và khai thác giá trị một cách khoa học.

Cuộc khảo sát được UBND xã Đường Hoa, tỉnh Quảng Ninh tổ chức nhằm bổ sung cơ sở thực tiễn cho Đề án phát triển, nâng cao giá trị và sức cạnh tranh của vùng chè Đường Hoa giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2040. Theo chỉ dẫn của người dân địa phương, đoàn tìm kiếm trên dãy Quảng Nam Châu, tập trung ở khu vực thôn Tài Chi. Ởđộ cao khoảng 300 mét so với mực nước biển, những cây chè cổ thụ đầu tiên đã xuất hiện.

Lên đến độ cao khoảng 480 mét, đoàn khảo sát ghi nhận một quần thể chè rừng phân bố khá rộng. Nhiều cây cao từ 6 đến 10 mét; cây lớn có chu vi gốc khoảng 120 cm. Dưới tán rừng ẩm mát, cây chè non mọc dày, xen giữa những thân chè lớn và hình thành nhiều tầng sinh trưởng.

Bà Bùi Thị Mai Anh, sinh năm 1977, người gốc Hà Cối đã ba lần tham gia khám phá khu vực Quảng Nam Châu, cho biết: “Tôi đã đi lần này là lần thứ ba. Lần đầu tiên là leo đỉnh Quảng Nam Châu, cao 1.507 mét. Đến lần thứ hai, chúng tôi khám phá ra một quần thể chè rất rộng, nhiều đến mức ban đầu còn đếm, sau không đếm nổi nữa. Những cây có chu vi từ 60 đến 80 cm, đứng tại chỗ nhìn trong tầm mắt cũng đếm được khoảng 30 cây; muốn đếm thêm thì phải đi tiếp. Còn những cây nhỏ thì không đếm xuể. Hạt từ cây cổ thụ rơi xuống lại mọc thành cây chè con, nếu không cẩn thận là mình sẽ giẫm lên cây”.

Kết quả khảo sát bước đầu cho thấy chè phân bố ở độ cao từ khoảng 320 đến 480 mét, gồm cây trưởng thành, cây non và cây mới tái sinh. Sự hiện diện của nhiều thế hệ cây trong cùng sinh cảnh là dấu hiệu đáng chú ý về khả năng tái sinh tự nhiên và quá trình tồn tại lâu dài của quần thể. Tuy nhiên, tuổi cây, phạm vi phân bố, đặc điểm di truyền và giá trị giống vẫn cần được cơ quan chuyên môn khảo sát, giám định bằng phương pháp khoa học.

Trước mắt, xã Đường Hoa đã định vị một số khu vực có chè cổ thụ, đồng thời đề nghị cơ quan chức năng khảo sát mật độ, khoanh vùng và xây dựng hồ sơ bảo tồn.

Theo ông Trần Đức Dũng, Chủ tịch UBND xã Đường Hoa, mục tiêu không chỉ là bảo vệ những cây chè hiện có mà còn nghiên cứu nguồn giống phục vụ nâng cao chất lượng vùng chè địa phương.

“Xã sẽ tính toán khoanh vùng để bảo vệ, lập hồ sơ bảo tồn khu chè cổ thụ này, làm cơ sở để cây chè địa phương có lịch sử, có truyền thống, có điểm xuất phát và tiếp tục phát triển về sau. Trước mắt, xã sẽ quản lý, khoanh vùng bảo vệ và xác định vùng chè. Đây cũng là điều kiện cần thiết để phát triển những vùng chè mới. Xã sẽ phối hợp với Viện nghiên cứu chè của Trung ương để nghiên cứu những giống chè cổ, có thể tái tạo nguồn giống cũ, nâng cao chất lượng chè theo dòng sản phẩm chất lượng cao",ông Trần Đức Dũng nói.

Xã Đường Hoa được thành lập trên cơ sở sáp nhập 3 xã Quảng Long, Quảng Sơn và Đường Hoa, thuộc huyện Hải Hà trước đây. Đây là vùng trồng chè lớn nhất tỉnh Quảng Ninh, với khoảng 120 ha; hơn 90% diện tích đang cho thu hoạch. Năng suất bình quân đạt 13–14 tấn/ha/năm; riêng giống Ngọc Thúy đạt 16–17 tấn/ha. Sản lượng chè búp tươi ước khoảng 1.400–1.500 tấn mỗi năm.

Cơ cấu giống hiện nay chủ yếu gồm chè Trung du, Ngọc Thúy, LDP1 và Hương Bắc Sơn. Một số giống cũ đã có dấu hiệu thoái hóa, năng suất giảm. Vì vậy, nếu được đánh giá đầy đủ về đặc điểm sinh học và chất lượng, quần thể chè cổ thụ ở Tài Chi có thể bổ sung nguồn vật liệu quan trọng cho công tác tuyển chọn, nhân giống và định hình dòng sản phẩm riêng của Đường Hoa.

Hằng năm, địa phương tổ chức Lễ hội chè vào tháng 8 để giới thiệu sản phẩm và quảng bá vùng trồng. Việc phát hiện quần thể chè cổ thụ giữa rừng Quảng Nam Châu vì thế không chỉ gợi mở câu chuyện về cội nguồn cây chè ở vùng Hà Cối xưa. Quan trọng hơn, phát hiện này đặt ra một lộ trình cụ thểcho quá trìnhkhảo sát khoa học, khoanh vùng bảo vệ, lưu giữ nguồn gen và khai thác giá trị khi đã có căn cứ rõ ràng.