Thị trường kim cương: Từ mất giá đến mất niềm tin

Kim cương từng được quảng bá như biểu tượng của sự khan hiếm, bền vững và khả năng lưu giữ giá trị. Thế nhưng, giữa tháng 7/2026, điều nhiều người sở hữu kim cương quan tâm không còn là độ tinh khiết, giác cắt hay giấy kiểm định. Câu hỏi thực tế hơn đang được đặt ra: Viên kim cương có thể đổi thành tiền hay không và phải chờ bao lâu?

Chị Vũ Thị Thắm, ngụ phường Xuân Hòa, TP.HCM, đang sở hữu một viên kim cương có giấy kiểm định, cho biết: “Bây giờ, điều tôi cần nhất là tìm được nơi mua lại để lấy tiền mặt cho an tâm, hoặc chuyển sang vàng”.

Nỗi hoài nghi lan rộng sau khi đường dây buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương bị phát hiện. PNJ thì khẳng định số kim cương trong vụ án không đi vào hệ thống của doanh nghiệp; toàn bộ sản phẩm do PNJ kinh doanh đều được nhập khẩu chính ngạch, có đầy đủ hồ sơ.

Tuy nhiên, trong một thị trường mà giá trị tài sản được dựng lên phần nhiều bằng niềm tin, sự cố tại một mắt xích cũng đủ tạo ra phản ứng dây chuyền. Khách hàng mang sản phẩm đi kiểm định, đề nghị bán lại hoặc chuyển sang nắm giữ vàng. Từ chỗ quan tâm viên kim cương đẹp đến đâu, người mua bắt đầu hỏi một câu kém lãng mạn hơn: Có ai sẵn sàng trả tiền cho nó hay không?

Khác với những cửa hàng nhỏ có thể đóng cửa hoặc ngừng thu đổi, PNJ là doanh nghiệp niêm yết, sở hữu hệ thống kinh doanh trên toàn quốc và nhiều năm công khai chính sách mua lại. Bởi vậy, khả năng thực hiện cam kết thu mua không chỉ liên quan quyền lợi của khách hàng cũ mà còn quyết định mức độ thuyết phục của những sản phẩm doanh nghiệp vẫn đang tiếp tục bán ra. Nói cách khác, khi bán hàng, thanh khoản là một phần của lời hứa; đến lúc mua lại, thanh khoản không thể chỉ còn là một “lộ trình”.

Ngày 21/7, Tổng Giám đốc PNJ Phan Quốc Công thừa nhận doanh nghiệp đang chịu áp lực thanh khoản ngắn hạn. Kể từ ngày 3/7, tổng doanh số mua lại sản phẩm tại PNJ cao gấp khoảng 5 lần doanh số bán ra, trong đó kim cương chiếm tỷ trọng lớn. Doanh nghiệp cho biết đã bố trí nguồn lực lên tới vài nghìn tỷ đồng để thực hiện việc mua lại.

Tuy nhiên, thay vì thanh toán toàn bộ ngay sau khi hoàn tất kiểm định như trước, PNJ áp dụng hạn mức chi trả theo ngày, căn cứ vào “năng lực vận hành thực tế” của hệ thống. Khi nhu cầu vượt hạn mức, khách hàng được hẹn nhận tiền theo từng đợt.

Theo ghi nhận tại một số cửa hàng, sản phẩm dưới 5 triệu đồng có thể được thanh toán trong ngày. Với giao dịch từ 5 triệu đồng trở lên, số tiền được chia thành 5 đợt: 10% khi hoàn tất hồ sơ; 20% sau 30 ngày; 25% sau 60 ngày; 25% sau 90 ngày và 20% còn lại sau 120 ngày. Một số điểm bán còn giới hạn địa điểm, khung giờ tiếp nhận. PNJ khẳng định vẫn thực hiện đủ 100% nghĩa vụ mua lại. Nhưng “đủ bao nhiêu” và “đủ khi nào” là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Đến nay, doanh nghiệp chưa công khai hạn mức thanh toán mỗi ngày, số hồ sơ đang chờ, tổng giá trị chưa chi trả cũng như phương án xử lý nếu một trong các đợt thanh toán bị chậm.

Áp lực dòng tiền có đủ để lý giải?

Báo cáo tài chính hợp nhất quý I/2026, thời điểm trước khi xuất hiện làn sóng bán lại, chưa cho thấy PNJ ở trong trạng thái tài chính yếu rõ rệt. Tại ngày 31/3/2026, doanh nghiệp có khoảng 924 tỷ đồng tiền và các khoản tương đương tiền; 3.586 tỷ đồng đầu tư tài chính ngắn hạn, chủ yếu là tiền gửi ngân hàng. Tài sản ngắn hạn đạt 18.163 tỷ đồng, trong khi nợ ngắn hạn ở mức 5.277 tỷ đồng. Dòng tiền thuần từ hoạt động kinh doanh trong quý I đạt gần 3.558 tỷ đồng. Tuy nhiên, phần đáng kể trong dòng tiền này đến từ việc giảm khoảng 2.420 tỷ đồng hàng tồn kho. Đến cuối quý, giá trị hàng tồn kho sau dự phòng của PNJ vẫn lên tới 13.419 tỷ đồng.

Những con số trên chưa đủ để kết luận về khả năng thanh toán thực tế của PNJ trong tháng 7, nhưng cho thấy khoảng cách giữa “có nhiều tài sản” và “có tiền để trả ngay”. Một doanh nghiệp có thể sở hữu hàng chục nghìn tỷ đồng tài sản nhưng vẫn thiếu tiền mặt khi lượng hàng mua vào cao gấp nhiều lần lượng bán ra.

Mỗi sản phẩm được mua lại đồng nghĩa tiền mặt giảm xuống, hàng tồn kho tăng lên. Kim cương sau khi thu mua còn phải kiểm định, phân loại, chế tác hoặc tìm đầu ra mới. Trong lúc niềm tin suy giảm, hành trình biến kim cương trở lại thành tiền khó hơn việc bán nó lần đầu. Dù vậy, việc nhận ngay viên kim cương nhưng trả tiền trong 120 ngày vẫn đặt ra câu hỏi: Vì sao áp lực dòng tiền của doanh nghiệp lại được chuyển thành thời gian chờ đợi và rủi ro của khách hàng?

Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong, pháp luật hiện hành không có quy định chung buộc mọi doanh nghiệp kinh doanh kim cương, trang sức phải mua lại sản phẩm đã bán nếu hàng hóa không có lỗi. Nghĩa vụ mua lại phải được xác định căn cứ hóa đơn, hợp đồng, chính sách thu đổi và cam kết của doanh nghiệp tại thời điểm bán hàng.

Luật sư Trần Tuấn Anh, Đoàn Luật sư TP Hà Nội, nhận định cam kết trả đủ tiền không đồng nghĩa doanh nghiệp được quyền đơn phương quyết định thời điểm thanh toán. “Nếu cam kết mua lại là một trong những điều kiện khiến khách hàng lựa chọn sản phẩm, doanh nghiệp không thể chỉ giữ lại phần có lợi cho mình là tỷ lệ mua, còn thời hạn thanh toán thì tự thay đổi”, luật sư Trần Tuấn Anh phân tích.

Theo luật sư, khi khách hàng giao sản phẩm nhưng mới nhận 10% giá trị, 90% còn lại trở thành khoản phải thu đối với doanh nghiệp. Nếu phụ lục không quy định lãi suất, biện pháp bảo đảm, quyền lấy lại sản phẩm hoặc cơ chế xử lý khi chậm tiến độ, phần lớn rủi ro thanh khoản trong 120 ngày đã được chuyển từ doanh nghiệp sang khách hàng. “Doanh nghiệp nhận tài sản ngay, còn khách hàng phải cho doanh nghiệp nợ phần lớn số tiền trong bốn tháng. Áp lực dòng tiền là vấn đề quản trị của doanh nghiệp, không đương nhiên trở thành căn cứ để biến khách hàng thành bên tài trợ vốn không lãi suất”, luật sư Trần Tuấn Anh nêu quan điểm.

Theo nhiều Luật sư, đối với những giao dịch bán lại kim cương cho PNJ lúc này, khách hàng còn đối mặt với rủi roở quyền sở hữu tài sản vì thế phụ lục mua lại cần xác định rõ, trong thời gian chưa thanh toán đủ, sản phẩm thuộc về ai; PNJ có được quyền chế tác, chuyển nhượng hoặc đưa sản phẩm trở lại thị trường hay không; nếu một đợt thanh toán bị chậm, khách hàng có quyền lấy lại tài sản hay chỉ còn quyền đòi tiền.

Nếu quyền sở hữu đã chuyển sang PNJ trong khi tiền chưa được thanh toán đầy đủ, khách hàng có thể từ chủ sở hữu kim cương trở thành chủ nợ không có tài sản bảo đảm. Khi ấy, thứ họ cầm trong tay không còn là viên kim cương mà chỉ là một lời hứa trả tiền trong tương lai.