Có một nghịch lý của mạng xã hội: Người ta có thể vừa lên án một nhân vật, vừa xem livestream của người đó; vừa chê bai nội dung nhảm nhí, vừa chia sẻ nó cho bạn bè.

Không thích nhưng vẫn xem, bực bội nhưng vẫn theo dõi, tò mò nhưng rồi ở lại hàng giờ. Trong thế giới của thuật toán, những khác biệt ấy không còn quan trọng. Nó chỉ ghi nhận một điều: Người dùng đã dừng lại. Và một lượt xem, dù xuất phát từ yêu thích hay ghét bỏ, đều có thể giúp nội dung tiếp tục được lan truyền.

Khi mọi thứ đều có thể trở thành “content”

Đáng lo hơn cả những “ngôi sao mạng” là một thói quen đang ngày càng phổ biến của chính những người dùng mạng xã hội, đó là họ biến mọi chuyện xảy ra trong đời sống thành nội dung để xem.

Một nhân vật nổi tiếng vướng vòng lao lý, điện thoại lập tức được giơ lên. Người ta quay, người ta livestream, người ta bình luận, người ta chia sẻ. Một vụ việc pháp lý trở thành một “sự kiện” trên mạng.

Nhưng không chỉ những nhân vật gây tranh cãi mới bị biến thành nội dung. Một vụ tai nạn cũng có thể lập tức xuất hiện trên mạng, một đám cháy cũng có thể trở thành livestream hay một người gặp nạn, thậm chí không may qua đời, cũng có thể bị ghi hình, chia sẻ, bình luận như một thứ để thỏa mãn sự tò mò.

Có những khoảnh khắc đáng lẽ cần sự im lặng, lòng trắc ẩn hoặc một bàn tay giúp đỡ, nhưng chiếc điện thoại lại xuất hiện trước tiên. Có nhiều người đang ngày càng có nhu cầu biến đời sống thành một chương trình mà mình vừa là khán giả, vừa là người sản xuất. Và đó là một thay đổi văn hóa đáng suy nghĩ.

“Rác mạng” không tự nhiên có khán giả

Những nhân vật như Khá Bảnh, Phú Lê, Huấn Hoa Hồng hay Khánh Sky không thể một mình tạo ra hiện tượng mà có lẽ phía sau họ là một đám đông.

Có người xem để giải trí, có người xem vì hiếu kỳ, có người xem để chế giễu và có người đơn giản muốn biết “hôm nay lại có chuyện gì”.

Nhưng cuối cùng, tất cả đều góp thêm một thứ, đó là sự chú ý. Mà sự chú ý chính là tiền tệ của mạng xã hội. Nội dung càng gây sốc, càng dễ được xem, càng được xem, càng được đề xuất và càng được đề xuất, càng nổi tiếng. Càng nổi tiếng, càng có động lực tạo ra những thứ gây sốc hơn. Một vòng tròn khép kín được hình thành. Vì thế, vấn đề không chỉ là “ai đang làm nội dung rác”, mà còn là ai đang nuôi thị trường cho thứ nội dung ấy.

Chúng ta đang giải trí hay chỉ đang giết thời gian?

Giải trí không nhất thiết phải cao sang. Một video hài nhảm, một câu chuyện vu vơ hay vài phút xem thứ vô bổ đôi khi chẳng có gì đáng trách. Con người cần được thư giãn nhưng khi sự nhảm nhí trở thành thói quen tiêu thụ hàng giờ, câu chuyện đã khác.

Một cuộc khẩu chiến hấp dẫn hơn một cuộc trò chuyện. Một màn khoe tiền thu hút hơn một câu chuyện về lao động. Một phát ngôn gây sốc được chia sẻ nhiều hơn một ý tưởng tử tế. Khi ấy, chúng ta không chỉ đang xem nội dung mà chúng ta đang góp phần quyết định nội dung nào sẽ tồn tại.

Đó là lúc câu chuyện về mạng xã hội trở thành câu chuyện văn hóa.

Người nổi tiếng không đồng nghĩa với đáng ngưỡng mộ

Cũng không nên đơn giản hóa rằng những người xem các nội dung này đều có trình độ văn hóa thấp. Sự tò mò là bản năng, cái lạ luôn có sức hút và những điều lệch chuẩn thường khiến người ta muốn nhìn thêm một lần.

Nhưng có lẽ giữa tò mò và nuôi dưỡng sự tò mò ấy thành thói quen là một khoảng cách. Một lần xem có thể chỉ là hiếu kỳ. Hàng giờ xem, hàng ngày theo dõi, liên tục chia sẻ lại là một lựa chọn. Và hàng triệu lựa chọn cá nhân có thể tạo nên một thị trường văn hóa.

Có một điều cần được nhắc lại trong thời đại mà lượt theo dõi dễ dàng trở thành thước đo danh tiếng. Một người có hàng triệu người theo dõi không có nghĩa họ có giá trị tương ứng; một video có hàng triệu lượt xem không có nghĩa đó là một sản phẩm giải trí hay và một nhân vật được nhắc đến liên tục không đồng nghĩa với việc họ đáng để thần tượng.

Mạng xã hội đã mở rộng cơ hội để bất kỳ ai cũng có thể trở thành người được biết đến. Đó là mặt tích cực nhưng nó cũng khiến ranh giới giữa người nổi tiếng và người gây chú ý trở nên mong manh. Và khi gây sốc trở thành cách nhanh nhất để được nhìn thấy, cái phản cảm rất dễ có một sân khấu.

Sau cùng, chiếc điện thoại nằm trong tay ai?

Chúng ta có thể trách thuật toán, có thể trách những người sản xuất nội dung, có thể trách các nền tảng nhưng còn một thứ khó tránh hơn, đó là chiếc điện thoại nằm trong tay mỗi người.

Mỗi lần bấm xem là một lựa chọn, mỗi lần chia sẻ là một cách khuếch đại, mỗi lần livestream một sự việc chỉ để thỏa mãn tò mò cũng góp thêm một lớp chú ý cho nó. “Đừng cho họ nổi tiếng” là một lời kêu gọi dễ nói nhưng người nổi tiếng không tự trao danh tiếng cho mình mà đám đông có thể đã vô tình trao nó.

Vì vậy, câu hỏi đáng đặt ra không chỉ là: “Vì sao những người như vậy lại nổi tiếng?” mà là “Vì sao chúng ta lại dành cho họ nhiều thời gian đến thế?”. Bởi sau cùng, mạng xã hội chỉ phản chiếu điều mà con người muốn nhìn. Nếu cái phản cảm ngày càng có nhiều khán giả, có lẽ điều cần nhìn lại không chỉ là những gì đang xuất hiện trên màn hình mà còn là “khẩu vị” của chính chúng ta.