Phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 2, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh: "Phân quyền phải đi liền với phân bổ nguồn lực". Đây được xem là bước chuyển về chất trong quản trị quốc gia, xóa bỏ cơ chế 'xin - cho' để khơi thông năng lực thực thi thực chất tại địa phương và cơ sở.Phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam (VOV)phỏng vấn TS. Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, về nội dung này.

PV: Thưa ông, trong bài phát biểu bế mạc Hội nghị Trung ương 2 mới đấy, khi phát biểu đến việc phát huy thế mạnh mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh:"Phân quyền phải đi liền với phân bổ nguồn lực". Ông nhìn nhận quan điểm chỉ đạo này như thế nào?

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Tôi cho rằng, chỉ đạo “phân cấp, phân quyền phải đi kèm nguồn lực” của Tổng Bí thư là một điểm nhấn rất quan trọng, thậm chí có thể xem là điều kiện tiên quyết để mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành hiệu quả trong thực tiễn.

Trong nhiều năm, chúng ta đã nói nhiều đến phân cấp, phân quyền, nhưng không ít trường hợp rơi vào tình trạng “trao quyền không trao lực”. Địa phương được giao thêm nhiệm vụ, thêm thẩm quyền, nhưng lại không được bảo đảm tương xứng về tài chính, nhân lực, dữ liệu hay công cụ thực thi. Hệ quả là hoặc địa phương không làm được, hoặc làm một cách hình thức, hoặc buộc phải “xin- cho” trở lại, làm triệt tiêu chính tinh thần phân quyền.

Chỉ đạo lần này của Tổng Bí thư, theo tôi, đã đi thẳng vào “điểm nghẽn của điểm nghẽn”- đó là năng lực thực thi. Bởi lẽ, quyền lực nếu không được “vật chất hóa” bằng nguồn lực thì sẽ không thể chuyển hóa thành kết quả. Nói cách khác, phân quyền mà không gắn với nguồn lực thì mới chỉ dừng lại ở thiết kế thể chế trên giấy, chưa trở thành năng lực hành động trong đời sống.

Ở đây, “nguồn lực” cần được hiểu theo nghĩa rộng, không chỉ là ngân sách, mà bao gồm ít nhất bốn yếu tố: (1) nguồn lực tài chính đủ linh hoạt và chủ động; (2) nguồn nhân lực có năng lực và được trao quyền thực chất; (3) dữ liệu và hạ tầng số để ra quyết định nhanh và chính xác; và (4) các công cụ pháp lý, cơ chế phối hợp đủ rõ để tránh chồng chéo và rủi ro.

Điểm rất đáng chú ý là khi gắn phân quyền với nguồn lực, thì đồng thời cũng phải gắn với trách nhiệm giải trình. Khi địa phương đã có đủ “quyền” và “lực”, thì không thể nói “không làm được” hay “chờ xin ý kiến”. Khi đó, nguyên tắc “địa phương quyế t- địa phương làm - địa phương chịu trách nhiệm” mới thực sự trở thành hiện thực, chứ không chỉ là khẩu hiệu.

Tôi cho rằng, nếu triển khai nhất quán tinh thần này, thì mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ không chỉ giúp bộ máy tinh gọn hơn, mà quan trọng hơn, sẽ tạo ra một bước chuyển về chất trong quản trị quốc gia: từ quản lý theo mệnh lệnh hành chính sang quản trị dựa trên năng lực thực thi và trách nhiệm kết quả.

Nói một cách ngắn gọn, đây là một chỉ đạo rất “trúng” và rất “đúng thời điểm”: muốn phân quyền thành công, phải trao cho địa phương không chỉ quyền quyết định, mà cả khả năng biến quyết định đó thành kết quả trong đời sống.

PV: Theo ông, vì sao ở thời điểm này Tổng Bí thư Tô Lâm lại đặt ra yêu cầu 'nguồn lực' một cách quyết liệt như vậy?

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Theo tôi, việc Tổng Bí thư nhấn mạnh một cách rất quyết liệt yêu cầu “phân cấp, phân quyền phải đi kèm nguồn lực” ở thời điểm này không phải là ngẫu nhiên, mà xuất phát từ ba bối cảnh rất rõ ràng.

Thứ nhất, chúng ta đang bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng cao hơn, thậm chí là tăng trưởng hai con số. Với yêu cầu như vậy, nếu vẫn duy trì một mô hình quản lý tập trung, “trên làm thay dưới”, thì hệ thống sẽ không thể vận hành đủ nhanh, đủ linh hoạt để nắm bắt cơ hội. Muốn tăng tốc, bắt buộc phải phân quyền mạnh hơn cho địa phương. Nhưng đã phân quyền mạnh thì không thể “phân quyền nửa vời”- tức là trao quyền mà không trao nguồn lực.

Thứ hai, thực tiễn thời gian qua đã bộc lộ rất rõ một “căn bệnh hệ thống”: nhiều chủ trương, chính sách rất đúng, nhưng khi xuống đến địa phương thì bị tắc ở khâu thực thi. Một trong những nguyên nhân cốt lõi chính là thiếu nguồn lực đi kèm. Địa phương không có đủ ngân sách, không có đủ nhân lực, không có công cụ, nên hoặc là chậm trễ, hoặclà không dám làm. Vì vậy, nhấn mạnh “nguồn lực” lúc này chính là để khắc phục tận gốc tình trạng “chính sách tốt nhưng không đi vào cuộc sống”.

Thứ ba, chúng ta đang chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp - một cải cách rất lớn về tổ chức bộ máy. Khi bỏ cấp trung gian, quyền hạn sẽ dồn mạnh xuống cấp tỉnh và cấp cơ sở. Nếu không chuẩn bị đầy đủ nguồn lực, thì nguy cơ rất rõ là: hoặc là quá tải ở cấp dưới, hoặc là “tái tập trung” một cách không chính thức, làm mất ý nghĩa của cải cách. Do đó, yêu cầu về nguồn lực ở đây thực chất là để bảo đảm cho cuộc cải cách này vận hành trơn tru và bền vững.

Tôi cho rằng, điểm sâu sắc trong chỉ đạo của Tổng Bí thư là: ông không chỉ nói về “phân quyền”, mà nói về “khả năng thực thi của quyền lực”. Và nguồn lực chính là điều kiện để quyền lực đó trở thành năng lực hành động thực sự.

Nói ngắn gọn, đây là một thông điệp rất rõ: chúng ta không thể bước vào một giai đoạn phát triển mới với một hệ thống thực thi cũ. Nếu muốn địa phương thực sự trở thành động lực phát triển, thì phải trao cho họ đủ “đạn dược”- tức là nguồn lực - để hành động.

PV: Tổng Bí thư yêu cầu phân quyền phải đi kèm hoàn thiện công cụ kiểm soát. Theo ông, làm sao để 'hệ thống phanh' này không trở thành rào cản mới, mà trái lại, giúp địa phương tự tin vận hành nguồn lực được giao?"

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Theo tôi, yêu cầu “phân quyền đi kèm kiểm soát quyền lực” của Tổng Bí thư đặt ra một bài toán rất tinh tế: làm sao để kiểm soát mà không bó buộc, giám sát mà không làm tê liệt hành động.

Muốn vậy, “hệ thống phanh” phải được thiết kế theo một triết lý rất rõ: phanh để bảo đảm an toàn, chứ không phải để cản trở chuyển động.

Thứ nhất, phải chuyển từ tư duy “tiền kiểm nặng nề” sang “hậu kiểm thông minh”. Nếu cái gì cũng xin ý kiến, cũng chờ phê duyệt, thì về bản chất là chưa phân quyền. Ngược lại, khi đã trao quyền và nguồn lực cho địa phương, thì nên cho phép họ chủ động quyết định trong khuôn khổ pháp luật, và kiểm soát bằng hậu kiểm, bằng đánh giá kết quả và trách nhiệm giải trình. Như vậy, hệ thống vẫn an toàn mà không làm mất đi tính linh hoạt.

Thứ hai, “phanh” phải ngày càng mang tính số hóa và minh bạch hóa. Thay vì kiểm soát bằng các thủ tục hành chính chồng chéo, chúng ta cần kiểm soát bằng dữ liệu, bằng các hệ thống theo dõi thời gian thực, bằng các chỉ số đo lường hiệu quả. Khi mọi quyết định, mọi dòng tiền, mọi kết quả đều được “hiển thị” trên hệ thống, thì chính ánh sáng của minh bạch đã trở thành một cơ chế kiểm soát rất hiệu quả, mà không cần can thiệp trực tiếp vào quá trình ra quyết định.

Thứ ba, phải thiết kế rõ ràng ranh giới giữa “được làm” và “không được làm”, giữa “rủi ro chấp nhận được” và “vi phạm phải xử lý”. Một hệ thống kiểm soát tốt không phải là hệ thống làm cho người ta sợ sai, mà là hệ thống giúp người ta biết rõ mình có thể làm đến đâu và yên tâm hành động trong giới hạn đó. Nếu ranh giới mập mờ, thì cán bộ sẽ chọn cách an toàn là không làm gì cả.

Thứ tư, kiểm soát quyền lực phải đi kèm với bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Nếu chỉ có “phanh” mà không có “cơ chế bảo vệ”, thì hệ thống sẽ rơi vào trạng thái tự co lại. Ngược lại, khi người thực thi biết rằng mình được bảo vệ nếu hành động đúng mục tiêu, đúng quy trình, thì họ sẽ tự tin hơn rất nhiều trong việc sử dụng nguồn lực được giao.

Tôi cho rằng, điểm cốt lõi ở đây là: kiểm soát quyền lực không phải để hạn chế quyền lực, mà để làm cho quyền lực vận hành đúng hướng và hiệu quả hơn.

Nói một cách hình ảnh, một chiếc xe muốn chạy nhanh trên đường cao tốc thì càng cần hệ thống phanh tốt. Nhưng phanh tốt không phải để giữ xe đứng yên, mà để người lái xe có thể yên tâm tăng tốc. Nếu thiết kế đúng, “hệ thống phanh” sẽ không phải là rào cản, mà chính là điều kiện để địa phương dám đi nhanh, đi xa và đi đúng hướng.

PV: Khi Trung ương đã giao đủ cả 'quyền' lẫn 'lực', áp lực về trách nhiệm giải trình của người đứng đầu địa phương sẽ thay đổi ra sao? Liệu đây có phải là cuộc sát hạch năng lực quản trị thực chất nhất từ trước đến nay?"

TS. Nguyễn Sĩ Dũng: Tôi cho rằng, khi Trung ương đã giao đủ cả “quyền” lẫn “lực”, thì trách nhiệm giải trình của người đứng đầu địa phương sẽ thay đổi về chất, chứ không chỉ về mức độ.

Trước đây, trong một hệ thống còn nặng về “xin- cho”, trách nhiệm nhiều khi bị phân tán: việc chậm hay không làm được có thể được lý giải bằng thiếu cơ chế, thiếu nguồn lực, hoặc phải chờ ý kiến cấp trên. Nhưng khi đã có đủ quyền quyết định và đủ nguồn lực để thực hiện, thì những “lý do khách quan” đó sẽ dần không còn chỗ đứng. Khi ấy, trách nhiệm trở nên trực diện và cá nhân hóa hơn rất nhiều- ai quyết, người đó phải chịu trách nhiệm đến cùng về kết quả.

Điều này, theo tôi, sẽ tạo ra một sự chuyển dịch rất căn bản trong quản trị địa phương: từ “quản lý công việc” sang “chịu trách nhiệm về kết quả”. Người đứng đầu không chỉ còn là người điều hành bộ máy, mà thực sự trở thành “kiến trúc sư phát triển” của địa phương mình – người lựa chọn ưu tiên, phân bổ nguồn lực, và chịu trách nhiệm về những gì địa phương đạt được hay không đạt được.

Ở góc độ đó, có thể nói đây chính là một cuộc “sát hạch” năng lực quản trị rất thực chất. Bởi lần đầu tiên, các điều kiện đầu vào - quyền hạn và nguồn lực - được trao tương đối đầy đủ; do đó, sự khác biệt giữa các địa phương sẽ phản ánh rõ hơn năng lực lãnh đạo, điều hành và tổ chức thực thi của từng nơi.

Tuy nhiên, tôi cho rằng “sát hạch” ở đây không nên hiểu theo nghĩa tạo áp lực đơn thuần, mà là tạo ra một môi trường cạnh tranh lành mạnh về năng lực quản trị. Khi các địa phương có điều kiện tương đối tương đồng, thì nơi nào biết đổi mới, biết sử dụng hiệu quả nguồn lực, biết tạo ra giá trị cho người dân và doanh nghiệp, nơi đó sẽ phát triển nhanh hơn - và điều đó tự thân đã là một cơ chế đánh giá rất công bằng.

Nói ngắn gọn, khi “quyền” và “lực” đã được trao đầy đủ, thì không gian cho lời giải thích sẽ thu hẹp lại, còn không gian cho năng lực thực chất sẽ mở ra. Và chính trong không gian đó, năng lực của người đứng đầu sẽ được “đo” một cách rõ ràng nhất- không phải bằng báo cáo, mà bằng kết quả trong đời sống.