Học tập suốt đời là năng lực cốt lõi của thanh niên trong kỷ nguyên mới

PV: Theo ông, thanh niên Việt Nam cần chuẩn bị những năng lực cốt lõi nào để hiện thực hóa chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về xây dựng thế hệ thanh niên "học tập suốt đời, làm chủ khoa học - công nghệ, tiên phong trong đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế"?

PGS.TS Trần Lê Hưng: Theo tôi, định hướng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đưa ra không chỉ là yêu cầu phát triển nguồn nhân lực mà còn là tầm nhìn về một thế hệ công dân toàn cầu mang bản sắc Việt Nam.

Mỗi thanh niên Việt Nam khi bước ra thế giới cần tự tin về tri thức, đàng hoàng về nhân cách và sâu sắc về văn hóa. Đó là nền tảng để hội nhập nhưng không hòa tan.

Trước hết, năng lực quan trọng nhất là tư duy nghiên cứu và tinh thần học tập suốt đời. Học tập suốt đời không chỉ là kéo dài quá trình học tập mà là khả năng liên tục cập nhật tri thức, biết học nhanh, học đúng và thích ứng với sự thay đổi rất nhanh của khoa học - công nghệ.

Bên cạnh đó, người trẻ cần tư duy liên ngành, biết kết nối các lĩnh vực khác nhau để giải quyết những bài toán thực tiễn phức tạp. Trong bối cảnh phát triển mới, không thể chỉ học trong một “ô chuyên môn” hẹp. Một năng lực không thể thiếu là giao tiếp học thuật quốc tế. Điều này bao gồm khả năng viết công bố khoa học, trình bày nghiên cứu, thuyết trình và tranh luận tại các diễn đàn quốc tế bằng ngoại ngữ. Đây là điều kiện để thanh niên Việt Nam tham gia sâu vào cộng đồng khoa học toàn cầu.

Tuy nhiên, hội nhập càng sâu càng đòi hỏi bản lĩnh văn hóa và chính trị vững vàng. Người trẻ phải giữ được “gốc”, giữ được bản sắc dân tộc và lý tưởng sống, để dù ở đâu cũng mang trong mình hình ảnh một Việt Nam tự tin và trách nhiệm.

PV: Là một nhà khoa học trẻ đang làm việc ở nước ngoài, ông đánh giá thanh niên Việt Nam hiện nay đang có những lợi thế gì khi tham gia môi trường khoa học - công nghệ toàn cầu?

PGS.TS Trần Lê Hưng: Lợi thế rõ rệt nhất của thanh niên Việt Nam là sự chăm chỉ, khả năng thích nghi nhanh và tinh thần cầu tiến trong học tập và nghiên cứu. Những năm gần đây, giáo dục Việt Nam đã có nhiều đổi mới, tạo ra thế hệ trẻ năng động hơn, tự tin hơn trong môi trường quốc tế.

Thực tế cho thấy nhiều học sinh, sinh viên Việt Nam đã đạt thành tích cao tại các kỳ thi quốc tế, đồng thời tham gia tích cực vào các chương trình nghiên cứu, học thuật toàn cầu. Mạng lưới tri thức trẻ Việt Nam ở nước ngoài ngày càng mở rộng, kết nối bền chặt và có những chương trình kết nồi đi vào thực chất.

Một lợi thế rất lớn khác là cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, với khoảng 6 triệu người, trong đó có lực lượng đông đảo trí thức trẻ đang học tập và làm việc tại các trường đại học, viện nghiên cứu và tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.

Theo tôi, đây là nguồn lực nội sinh rất quan trọng. Không chỉ mang theo tri thức và kinh nghiệm quốc tế, họ còn là cầu nối giúp Việt Nam tiếp cận mạng lưới khoa học toàn cầu, mở ra cơ hội hợp tác trong nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ.

PV: Theo ông, đâu là khoảng cách lớn nhất mà thanh niên Việt Nam cần thu hẹp trong môi trường khoa học quốc tế?

PGS.TS Trần Lê Hưng: Khoảng cách lớn nhất hiện nay không nằm ở năng lực hay khát vọng, mà nằm ở cơ chế và môi trường để phát huy năng lực đó.

Nhiều trí thức trẻ khi muốn hợp tác hoặc trở về nước vẫn gặp rào cản về hạ tầng nghiên cứu, cơ chế tài chính và môi trường học thuật. Bên cạnh đó, mạng lưới kết nối còn rời rạc, thiếu tính hệ thống, dẫn đến việc hợp tác chủ yếu dựa vào quan hệ cá nhân.

Ngoài ra, thanh niên Việt Nam cũng cần tiếp tục nâng cao kỹ năng nghiên cứu độc lập, tư duy phản biện và văn hóa khoa học. Vẫn còn tình trạng chạy theo số lượng công bố, điều này có thể ảnh hưởng đến chất lượng nghiên cứu và đặt ra vấn đề về tính liêm chính học thuật.

Do đó, điều quan trọng là cần xây dựng một thế hệ trẻ được đào tạo bài bản, có nền tảng đạo đức nghiên cứu vững vàng, từ đó tạo ra tri thức mới phục vụ đời sống nhân dân và đóng góp thực chất cho sự phát triển chung của khoa học thế giới.

Vì vậy, điều quan trọng là xây dựng một thế hệ không chỉ giỏi chuyên môn mà còn có đạo đức khoa học, tư duy độc lập và trách nhiệm với tri thức mình tạo ra.

Xây dựng hệ sinh thái kết nối để trí thức trẻ cống hiến cho đất nước

PV: Theo ông, các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp cần thay đổi như thế nào để phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao?

PGS.TS Trần Lê Hưng: Tôi cho rằng cần xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất và đồng bộ. Nghị quyết 71-NQ/TW đã xác định mô hình kết hợp “Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp”, đây là định hướng rất đúng. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, cần mở rộng thành mô hình “5 nhà”, bổ sung thêm nhà nghiên cứu và nhà đầu tư để tạo thành hệ sinh thái hoàn chỉnh.

Nhà trường cần đổi mới phương pháp đào tạo, tăng cường gắn lý thuyết với thực tiễn, giúp người học hiểu rõ hơn về nghề nghiệp và môi trường làm việc thực tế. Các phòng thí nghiệm cần được khai thác hiệu quả, kết nối với doanh nghiệp để đưa nghiên cứu vào ứng dụng.

Doanh nghiệp cần đầu tư mạnh cho hoạt động nghiên cứu và phát triển- coi đây là chiến lược dài hạn, đồng thời tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghệ. Bên cạnh đó, chính sách thu hút nhân tài cần được cụ thể hóa bằng môi trường làm việc, điều kiện nghiên cứu và cơ chế đãi ngộ cạnh tranh, thay vì chỉ kêu gọi bằng tinh thần “về nước vì lòng yêu nước”. Quan trọng hơn, cần có cơ chế vận hành thực chất giữa đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp - nhà đầu tư, thay vì chỉ dừng ở các thỏa thuận hình thức.

PV: Ông kỳ vọng gì đối với việc kết nối trí thức trẻ Việt Nam toàn cầu trong thời gian tới?

PGS.TS Trần Lê Hưng: Theo tôi, điều quan trọng nhất là phải xây dựng được cơ chế kết nối thực chất để phát huy nguồn lực trí thức trẻ Việt Nam trên toàn thế giới. Hiện cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có khoảng 6 triệu người, trong đó nhiều trí thức trẻ đang trực tiếp tham gia các lĩnh vực khoa học - công nghệ mũi nhọn. Đây là nguồn lực nội sinh rất lớn của đất nước.

Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở mong muốn cống hiến, mà nằm ở cơ chế để biến mong muốn đó thành hiện thực. Tôi đề xuất xây dựng chương trình “Cầu nối nghiên cứu”, trong đó các nhu cầu nghiên cứu và chuyển giao công nghệ trong nước được công khai để kết nối với chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài. Qua đó thúc đẩy hợp tác nghiên cứu, đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh, thỉnh giảng và chuyển giao công nghệ.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế rõ ràng về tài chính, thủ tục và điều kiện làm việc để tạo niềm tin cho các nhà khoa học trẻ khi tham gia hợp tác lâu dài. Tôi cũng kỳ vọng tổ chức Đoàn sẽ trở thành trung tâm kết nối hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, đóng vai trò cầu nối giữa cộng đồng startup, trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Có thể nói, cần có cơ chế để hệ thống đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp - nhà đầu tư vận hành thực chất, không chỉ dừng ở các biên bản hợp tác. Trong đó, mạng lưới trí thức Việt Nam ở nước ngoài đóng vai trò như một “cây cầu” hai chiều: vừa đưa chuẩn mực quốc tế về, vừa quảng bá năng lực khoa học Việt Nam ra thế giới.

Khi những “cây cầu kết nối” này được xây dựng vững chắc, tôi tin rằng mỗi người trẻ Việt Nam, dù ở bất cứ đâu, đều có thể đóng góp cho phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới bằng tri thức, sáng tạo và trách nhiệm của mình.

PV: Xin cảm ơn ông!