Những “điểm mù” của an ninh hàng hải hiện đại

Thách thức đầu tiên và cũng là cốt lõi nhất trong quản trị biển hiện đại không hẳn đến từ các mối đe dọa bên ngoài, mà bắt nguồn từ chính tư duy quản trị nội tại. Tư duy “trọng lục địa” vẫn còn ăn sâu ở nhiều quốc gia ven biển, khiến chính sách biển thường bị xem là thứ yếu và phản ứng trước các biến động trên biển trở nên chậm trễ, thiếu tính chủ động.

Một “điểm mù” khác là việc thiếu sự điều phối chiến lược và một chương trình nghị sự quốc gia thống nhất về nghiên cứu khoa học biển. Nếu không có một chiến lược nghiên cứu khoa học biển thống nhất, các quốc gia sẽ thiếu dữ liệu nền tảng để đưa ra các quyết định chính trị chính xác. Khoa học biển không chỉ là về sinh học hay hải dương học; nó là cơ sở để xác định các khu vực tài nguyên, dự báo rủi ro thiên tai và là bằng chứng pháp lý đanh thép trong các tranh chấp quốc tế.

Nếu mặt biển là nơi diễn ra các cuộc phô trương sức mạnh, thì đáy biển sâu lại là nơi trú ngụ của những rủi ro an ninh thầm lặng nhưng có sức tàn phá khủng khiếp: đó là hệ thống cáp quang ngầm.

Trong kỷ nguyên số, cáp quang ngầm chính là "mạch máu của kinh tế số". Hầu hết dữ liệu tài chính, thông tin liên lạc quốc tế và kết nối internet toàn cầu đều phụ thuộc vào những sợi cáp mỏng manh dưới lòng đại dương. Các cuộc tấn công hoặc sự cố nhắm vào hạ tầng cáp quang ngầm không còn là kịch bản trong phim viễn tưởng. Thực tế đã chứng minh đây là một công cụ mới trong các cuộc xung đột phức tạp. Một khi kết nối bị gián đoạn, các thị trường tài chính sẽ sụp đổ, hệ thống hậu cần đình trệ và an ninh quốc gia bị đe dọa nghiêm trọng.

Trong một số phiên thảo luận tại các diễn đàn, giới chức và chuyên gia Philippines đều cho rằng, thực tế hiện nay cho thấy các quốc gia ven biển đang đối mặt với "thách thức lớn trong việc giám sát và đảm bảo công nghệ để xử lý các sự cố dưới đáy biển". Việc tuần tra trên mặt biển đã khó, việc giám sát hàng ngàn km cáp dưới đáy biển sâu lại càng khó hơn. Hiện tại, rất ít quốc gia có đủ năng lực tàu ngầm hoặc robot lặn sâu (ROV) để phát hiện kịp thời các hành vi phá hoại hoặc sửa chữa cáp ngay lập tức.

"Việc giám sát và xử lý sự cố cáp ngầm cực kỳ khó khăn", một chuyên gia Philippines nhận định.

Đáy biển là môi trường khắc nghiệt, nơi các thiết bị radar thông thường không có tác dụng. Việc phát hiện một tàu ngầm hoặc thiết bị lặn không người lái đang tiếp cận cáp quang đòi hỏi công nghệ cảm biến và thủy âm cực kỳ tinh vi. Do đó, việc bảo vệ hạ tầng này đòi hỏi phải liên kết với các quốc gia có năng lực công nghệ cao. Đây không còn là nhiệm vụ đơn phương của một quốc gia mà là một nỗ lực phòng thủ tập thể giữa các đồng minh và đối tác chiến lược.

Giao thoa giữa an ninh hàng hải và an ninh kinh tế

An ninh hàng hải hiện đại không thể tách rời khỏi lợi ích kinh tế. Khi một tuyến đường biển bị phong tỏa hoặc mất an toàn, đó không chỉ là vấn đề quân sự mà là sự đứt gãy của sinh kế quốc gia.

Người phát ngôn Hội đồng Hàng hải Quốc gia Philippines Usec Alexander Lopez nhận định: "Biển cả phục vụ cho các hoạt động thương mại, nuôi dưỡng cộng đồng, kết nối các nền văn hóa và neo giữ tương lai chung. Vì vậy, những gì diễn ra trong không gian hàng hải không bao giờ tách rời đời sống quốc gia của mỗi nước".

Một quan chức khác của Philippines cũng cho rằng: "An ninh hàng hải gắn liền với khả năng phục hồi chuỗi cung ứng và an ninh kinh tế". Trong một thế giới toàn cầu hóa, không một quốc gia nào có thể tự cung tự cấp hoàn toàn. Các tuyến hàng hải là những “động mạch chính” nuôi sống nền sản xuất. Một sự cố an ninh nhỏ tại một eo biển trọng yếu có thể gây ra hiệu ứng domino, làm tăng chi phí vận tải, gây ra lạm phát và thiếu hụt hàng hóa thiết yếu trên quy mô toàn cầu.

Để xây dựng khả năng chống chịu trước các đứt gãy, các chuyên gia an ninh hàng hải Philippines đề xuất "đa dạng hóa nguồn cung và thị trường, phát triển nội khối ASEAN". Việc giảm bớt sự phụ thuộc vào một thị trường duy nhất hoặc các tuyến vận tải độc đạo là chiến lược sống còn.

ASEAN, với tư cách là một khối kinh tế biển, có tiềm năng rất lớn trong việc tạo ra các hành lang thương mại nội khối an toàn. Việc tăng cường giao thương giữa các nước láng giềng Đông Nam Á không chỉ giúp tối ưu hóa chi phí vận chuyển mà còn tạo ra một mạng lưới an ninh kinh tế đan xen, nơi lợi ích của các nước gắn chặt với việc duy trì một môi trường biển ổn định.

Theo các chuyên gia, cuối cùng, để hiểu về an ninh hàng hải hiện đại, chúng ta phải học cách nhìn thấu những gì ẩn sau các bản đồ và những con số. Giới phân tích cho rằng, địa chính trị trên biển "không chỉ là tàu thuyền hay bản đồ mà là chuỗi lựa chọn dưới áp lực, những tính toán chính trị hiếm khi tiết lộ". Mỗi lần một con tàu đổi hướng, một tuyên bố ngoại giao được đưa ra đều là kết quả của sự cân não khắc nghiệt giữa lợi ích ngắn hạn và chiến lược dài hạn.

Chúng ta thường thấy "phần nổi" là những cuộc diễn tập hay tranh chấp thực địa, nhưng "phần chìm" lại là những thỏa thuận ngầm, những áp lực kinh tế và cả những tính toán của mỗi quốc gia. Hiểu được điều này giúp các nhà quản trị biển tránh được những cái bẫy cảm xúc và đưa ra những quyết định thực tế hơn.

Lăng kính minh bạch và trách nhiệm giải trình

Trước những thách thức mới, cách tiếp cận truyền thống về bí mật an ninh đang dần thay đổi. Theo giới phân tích, chúng ta cần phải "áp dụng các lăng kính: tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và đạo đức khi đưa tin về an ninh quốc gia".

Minh bạch không phải là "vạch áo cho người xem lưng", mà là một công cụ răn đe. Khi các hành vi vi phạm chuẩn mực quốc tế được đưa ra ánh sáng một cách khách quan và có đạo đức, nó sẽ tạo ra sức ép dư luận quốc tế to lớn, buộc các bên phải kiềm chế. Đồng thời, trách nhiệm giải trình đảm bảo rằng nguồn lực quốc gia được đầu tư vào biển cả đang được sử dụng một cách hiệu quả và phục vụ đúng lợi ích của nhân dân.

“Ngày nay, các sự kiện trên biển không chỉ diễn ra trên mặt nước mà còn trong không gian thông tin. Cách các vụ việc được đưa tin, kiểm chứng và lý giải có thể góp phần củng cố ổn định, nhưng cũng có thể vô tình làm gia tăng căng thẳng. Điều đó khiến vai trò của báo chí trở nên đặc biệt quan trọng”, Người phát ngôn Hội đồng Hàng hải Quốc gia Philippines Usec Alexander Lopez cho hay.

Những điểm mù trong an ninh hàng hải hiện đại đòi hỏi một sự chuyển mình toàn diện. Chỉ khi nhìn nhận biển cả bằng một tư duy tích hợp giữa an ninh, kinh tế và công nghệ, đồng thời đề cao tính minh bạch, các quốc gia mới có thể bảo vệ được vị thế và sự thịnh vượng của mình trong một đại dương đầy biến động.