Trong hai thập kỷ, sự trỗi dậy của tầng lớp trung lưu đô thị và nhịp sống nhanh đã đưa Việt Nam bước vào thời kỳ bùng nổ “nền kinh tế tiện lợi”. Đây là mảnh đất màu mỡ để các nền tảng giao đồ ăn trực tuyến phát triển thành một hạ tầng tiêu dùng mới, không còn là dịch vụ phụ trợ như giai đoạn đầu.

Theo Momentum Works, năm 2025 người Việt chi khoảng 2,1 tỷ USD cho các đơn hàng đồ ăn qua ứng dụng, tương đương mức tăng trưởng 19% so với năm 2024, bất chấp bối cảnh kinh tế biến động. Cục diện hiện gần như là thế “song mã” GrabFood – ShopeeFood với thị phần GMV áp đảo, bên cạnh một vài “tân binh” có thị phần khiêm tốn; sau giai đoạn “đốt tiền” khuyến mãi, các ứng dụng chuyển sang tối ưu vận hành, tích hợp đa dịch vụ, khiến việc đặt đồ ăn trở thành thói quen gắn chặt với đời sống số hằng ngày hơn là dịch vụ dùng thỉnh thoảng.

Ở các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM, không khó để thấy shipper chen chúc trong ngõ nhỏ, quán ăn “bếp mở” nhưng ưu tiên suất mang đi hơn phục vụ tại chỗ. Không gian ăn uống vì thế thay đổi: Người trẻ có thể “ăn” trong phòng làm việc, trên xe, trước màn hình máy tính hoặc điện thoại, thay vì ở bàn ăn gia đình. Sự tiện lợi của dịch vụ, vô hình trung, đang định hình lại cách người Việt hiểu về một bữa ăn “đúng nghĩa”.

Khi ăn ngoài trở thành chuẩn mực mới, vấn đề ATVSTP nổi lên như một “vùng xám” khó kiểm soát, đặc biệt ở phân khúc bình dân. Phần lớn thực phẩm giá rẻ mà người trẻ và người thu nhập thấp tiêu thụ lại không đến từ nhà hàng lớn, mà từ quán vỉa hè, chợ cóc, xe đẩy, bếp hộ gia đình nấu online,những mô hình khó được kiểm tra, chứng nhận, giám sát thường xuyên như cơ sở quy mô lớn.

Các rủi ro phổ biến như nguyên liệu không rõ nguồn gốc, thịt đông lạnh giá rẻ, rau củ nhiễm hóa chất tồn dư, phụ gia và phẩm màu vượt ngưỡng để tạo cảm giác ngon mắt. Môi trường chế biến sát mặt đường, thiếu che chắn, dụng cụ ít được vệ sinh kỹ càng tạo điều kiện cho vi khuẩn, bụi mịn, kim loại nặng “đi thẳng” vào suất ăn.

Đáng lo hơn, lạm dụng dầu chiên lại nhiều lần đã trở thành “bí quyết” cắt giảm chi phí ở nhiều hàng quán nhỏ, theo ghi nhận từ các đợt thanh tra và phóng sự.

Không ít khảo sát trong nước cho thấy một bộ phận người bán hàng rong và quán vỉa hè thừa nhận dùng dầu thừa từ ngày trước cho lần chiên sau, thậm chí dùng dầu tái chế rẻ tiền không nhãn mác, không nguồn gốc. Điều này đồng nghĩa người tiêu dùng có nguy cơ tiếp xúc thường xuyên hơn với các hợp chất oxy hóa, aldehyde độc hại và chất béo chuyển hóa – những “sát thủ thầm lặng” với gan, tim mạch và hệ miễn dịch.

Về mặt hóa học, khi dầu thực vật bị đun nóng lặp lại ở nhiệt độ cao, các acid béo không no bị phá vỡ liên kết, sinh ra các sản phẩm oxy hóa như aldehyde, ketone, trans-fat và cả hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs) – nhóm chất có khả năng gây đột biến DNA, gia tăng nguy cơ ung thư nếu phơi nhiễm kéo dài. Nhiều nghiên cứu trong và ngoài nước đều khẳng định dầu chiên đi chiên lại liên quan chặt chẽ đến xơ vữa động mạch, rối loạn lipid máu, gan nhiễm mỡ và một số ung thư đường tiêu hóa, đặc biệt khi việc sử dụng dầu không được kiểm soát.

Nhà nước đã ban hành khung pháp lý và mức xử phạt với vi phạm ATVSTP, từ việc không che đậy thức ăn, dùng dụng cụ mất vệ sinh đến sử dụng nước không đạt chuẩn, để côn trùng xâm nhập khu vực chế biến. Tuy nhiên, lực lượng thanh tra còn mỏng, số cơ sở nhỏ lẻ quá lớn và tính chất lưu động của hàng quán vỉa hè khiến việc kiểm soát triệt để gần như bất khả thi. Phần rủi ro vì thế chủ yếu “đổ” lên sức khỏe người tiêu dùng, đặc biệt những người thường xuyên ăn ở phân khúc bình dân.

Nếu như nguy cơ ngộ độc, nhiễm khuẩn, giun sán… là rủi ro “cấp tính” dễ nhận thấy, thì hậu quả lớn hơn của việc lệ thuộc đồ ăn ngoài, đồ chế biến sẵn giàu năng lượng mà thiếu cân bằng nằm ở sự mất cân bằng dinh dưỡng kéo dài. Đó là nền tảng cho làn sóng bệnh không lây nhiễm,tăng huyết áp, tiểu đường, béo phì, bệnh tim mạch – đang trẻ hóa mạnh tại Việt Nam.

WHO khuyến cáo mỗi người trưởng thành chỉ nên tiêu thụ dưới 2.000–2.300 mg natri/ngày, tương đương dưới một thìa cà phê muối. Dù vậy, nhiều phân tích về bữa ăn “đậm đà” cho thấy chỉ riêng một tô phở hoặc bún bò ngoài quán, nếu uống hết nước dùng và ăn kèm đầy đủ nước chấm, đồ mặn, đã có thể tiệm cận hoặc vượt quá lượng muối khuyến nghị cả ngày. Khi thực đơn tuần xoay quanh phở, bún, cơm tấm, đồ chiên, trà sữa…, cộng thêm đồ uống có đường và đồ ăn vặt, lượng muối, đường, mỡ bão hòa tích lũy lâu dài là rất lớn.

Thực tế sức khỏe cộng đồng tại Việt Nam những năm gần đây cho thấy tăng huyết áp và các bệnh chuyển hóa gia tăng nhanh. Một số nghiên cứu, cùng các thống kê gần đây, cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp ở người trưởng thành đã vượt mức 25%, thậm chí tiệm cận 30% ở nhóm trên 18 tuổi theo một số ước tính, tương đương khoảng một trong ba người trưởng thành mang nguy cơ tăng huyết áp hoặc tiền tăng huyết áp.

Đáng lo hơn, bệnh không còn là “đặc quyền” người cao tuổi. Nhiều nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ tăng huyết áp ở nhóm 18–29 tuổi đã lên đến vài phần trăm và tăng nhanh ở nhóm 30–39, gắn với lối sống ít vận động, stress kéo dài, chế độ ăn giàu năng lượng nhưng nghèo vitamin, khoáng chất, cùng việc tiêu thụ nhiều đồ uống có đường. Tiểu đường type 2, rối loạn mỡ máu, gan nhiễm mỡ không do rượu cũng xuất hiện nhiều hơn ở người trẻ, nhất là nhóm văn phòng, công nghệ, dịch vụ – những người thường xuyên ngồi lâu, ngủ ít, lệ thuộc đồ ăn nhanh và ăn ngoài.

Mặt khác, nhiều người Việt vẫn tin “đồ truyền thống” luôn lành hơn fast food phương Tây. Nhưng khi phở, bún, cơm tấm, bún chả… được chế biến theo mô hình “fast food hóa”, sử dụng nước dùng nhiều bột ngọt, muối, dầu rẻ, thịt nhiều mỡ, ít rau, nhiều nước chấm, lợi thế “lành” ban đầu của món truyền thống dần bị xóa nhòa.

Các hệ lụy không chỉ dừng ở bệnh tật cá nhân mà còn gây áp lực lớn lên hệ thống y tế và năng suất lao động quốc gia. Những ca đột quỵ, nhồi máu cơ tim, biến chứng tiểu đường ở người dưới 40 tuổi không còn hiếm trong báo cáo lâm sàng.

Dù bức tranh chung nhiều gam xám, vẫn có những điểm sáng cho thấy xã hội Việt Nam đang nỗ lực thoát khỏi nghịch lý “ăn tiện nhưng không lành”.

Với mỗi cá nhân, việc “đòi lại” bữa cơm gia đình, dù chỉ vài lần mỗi tuần, là lựa chọn mang tính chiến lược cho sức khỏe và hạnh phúc. Căn bếp có thể không bận rộn như thời cha mẹ, ông bà, nhưng việc ngồi ăn cùng nhau, biết mình đang ăn gì, ăn từ đâu, ăn trong tâm thế bình tĩnh vẫn là “pháo đài cuối cùng” giúp gia đình Việt chống lại làn sóng thức ăn nhanh, ăn vội, ăn trong căng thẳng.

Sự tiện lợi không phải là kẻ thù, nếu nó phục vụ cho một lối sống chủ động, hiểu biết và có chọn lọc. Khi người tiêu dùng đủ tỉnh táo để phân biệt giữa tiện lợi và dễ dãi, giữa nhanh và cẩu thả, giữa “ăn no” và “ăn khỏe”, thì những cú chạm trên màn hình sẽ không còn là cú chạm đẩy mình gần hơn tới bệnh viện, mà là công cụ hỗ trợ cho một cuộc sống văn minh, cân bằng hơn. Và đó mới là điểm đến mà một xã hội đang đô thị hóa nhanh như Việt Nam nên hướng tới.