Người thầy mù dạy thế gian... cách nhìn
Cập nhật: 11 phút trước
Người thầy mù dạy thế gian... cách nhìn
Hà Nội yêu cầu rà soát toàn diện điều kiện an toàn PCCC tại các cơ sở
VOV.VN - Năm 1849, Nguyễn Đình Chiểu mất đi ánh sáng đôi mắt nhưng vẫn trở thành người thầy lớn, dùng tri thức và nhân cách để soi đường cho nhiều thế hệ. Nhìn lại cuộc đời thầy Đồ Chiểu cũng là dịp để suy ngẫm về giá trị của giáo dục và trách nhiệm của người thầy hôm nay.
Chuyện đời cụ Đồ bắt đầu bằng một cú ngã không hề báo trước. Năm 1846, chàng tú tài Gia Định khăn gói ra Huế chờ khoa thi Hội. 3năm sau, tin mẹ mất ập tới. Anh bỏ trường thi, tất tả quay về phương Nam. Khóc mẹ dọc đường trường, thêm bệnh tật và thầy lang chữa nhầm, mắt anh hỏng hẳn. Mù lòa, hỏng thi, lại bị bội ước từ hôn. Một chuỗi tai họa đủ nghiền nát một kiếp người. Vậy mà Nguyễn Đình Chiểu không ngã quỵ trước số phận. Ông dựng lại đời mình trong bóng tối. Mở trường dạy học, bốc thuốc cứu dân. Nghĩ cũng lạ, đôi mắt ông không mất đi. Nó biến thành một phòng tối tráng phim. Ngoài kia, ánh sáng của danh lợi rất dễ làm cháy bức ảnh cuộc đời. Chỉ trong bóng đen tuyệt đối của đôi mắt khép lại, hình hài thật sự của con người, của trung và nịnh, của thẳng và cong, mới hiện lên sắc nét đến từng đường gân thớ thịt.
Ngồi trong phòng tối ấy, thầy Đồ Chiểu đọc cho học trò chép hơn hai nghìn câu lục bát Lục Vân Tiên. Chữ ông viết không ở trên giấy. Chữ chảy từ trí tuệ, qua giọng nói trầm ấm của người mù, rồi đậu vào lòng dân Nam Kỳ như phù sa bám rễ bần. Ông dạy chữ Nho, nhưng chữ Nho chỉ là cái vỏ. Cái lõi ông trao cho môn sinh nằm gọn trong hai câu thơ giản dị:
Nhớ câu kiến nghĩa bất vi,
Làm người thế ấy cũng phi anh hùng.
Không vòng vo, không trích dẫn từ Tứ Thư Ngũ Kinh. Thấy việc nghĩa mà không làm thì đừng nhận mình là người tử tế, khoan nói chuyện anh hùng. Người thầy thuở ấy biến đạo lý thành cơm ăn nước uống, thành cách đi đứng, hít thở giữa đời thường. Cái hay của ông Đồ là không dạy học trò làm quan để đổi đời. Ông dạy học trò làm người để khỏi đánh mất đời.
Năm 1859, đại bác thực dân nã vào thành Gia Định. Mọi trật tự cũ sụp đổ chỉ trong một buổi chợ tan. Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862 cắt ba tỉnh miền Đông. Cụ Đồ chống gậy rời Cần Giuộc, dạt về Ba Tri thuộc tỉnh Bến Tre. Mù lòa, tay không tấc sắt, cụ không cầm nổi ngọn tầm vông. Nhưng cụ còn cây bút, và cây bút ấy chưa từng biết cúi đầu:
Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm,
Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà.
Câu thơ xé toang màn sương thỏa hiệp. Quyền lực bao giờ cũng ghét những cái lưng không chịu cong, nhưng lại thèm thuồng sự thừa nhận của họ. Viên tỉnh trưởng Bến Tre người Pháp, Michel Ponchon, từng đích thân tìm đến ngôi nhà lá ở Ba Tri. Ông ta mang theo sự nhã nhặn của người văn minh, ngỏ ý trả lại phần ruộng đất của cụ ở Gia Định, cấp thêm tiền dưỡng lão, chỉ mong cụ hợp tác và duyệt bản in Lục Vân Tiên. Cụ Đồ hỏi: đất chung đã mất, đất riêng còn giữ làm gì? Nguyễn Đình Chiểu giữ nguyên cái cột sống thẳng tắp đến ngày nhắm mắt.
Có một chuyện tréo ngoe. Chính người Pháp sau này lại mê Lục Vân Tiên đến mức bỏ công dịch ra tiếng Pháp, vẽ tranh minh họa, in sách phát hành để nghiên cứu tâm tính dân Nam Kỳ. Một ông thầy mù không quân đội, không chức tước, không ngân sách tuyên truyền, vậy mà buộc kẻ thắng trận phải ngồi xuống đọc bài giảng đạo đức của mình. Thế mới hay, sức mạnh mềm nằm ở sự trùng khớp tuyệt đối giữa lời nói và cách sống.
Người thầy ở Ba Tri còn là một thầy thuốc. Giữa tiếng gió biển và mùi cam thảo, cụ đọc cho học trò chép bộ Ngư Tiều y thuật vấn đáp dài 3.642 câu thơ. Một cuốn giáo trình y học đồ sộ, chưng cất kinh nghiệm bắt mạch kê đơn, nhưng đồng thời là một bản tuyên ngôn khí tiết. Ở đó, cụ tạo ra nhân vật Kỳ Nhân Sư, người thà tự làm mù mắt mình còn hơn phải nhìn mặt kẻ xâm lăng:
Thà đui mà giữ đạo nhà,
Còn hơn có mắt ông cha không thờ.
... Sự đời thà khuất đôi tròng thịt,
Lòng đạo xin tròn một tấm gương.
Chữ y và chữ giáo gặp nhau trong bàn tay cụ Đồ ở đúng một động từ: cứu. Cầm cổ tay người bệnh để bắt mạch hàn nhiệt, và lắng nghe nhịp đập thời cuộc để bắt mạch căn bệnh hèn nhát của kẻ sĩ. Khi nghĩa quân Cần Giuộc ngã xuống năm 1861, cụ Đồ cúi xuống nghe tiếng thở cuối cùng của những người nông dân chân lấm tay bùn, đặt họ vào vị trí trang trọng nhất của văn chương dân tộc trong Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc:
Vốn chẳng phải quân cơ quân vệ,
theo dòng ở lính diễn binh;
chẳng qua là dân ấp dân lân,
mến nghĩa làm quân chiêu mộ.
Họ ra trận với áo vải, gậy tầm vông, lòng chỉ có một cơn giận hồn nhiên mà dữ dội:
Bữa thấy bòng bong che trắng lốp, muốn tới ăn gan;
Ngày xem ống khói chạy đen sì, muốn ra cắn cổ.
Người thầy đúng nghĩa không bao giờ đứng trên cao mà nhìn xuống đám đông bằng ánh mắt thương hại. Cụ Đồ ngồi ngang tầm với nỗi đau của dân đen, nhặt từng giọt mồ hôi và máu của họ lên, biến thành bất tử. Đó là đỉnh cao của lòng trắc ẩn. Không phải thương người từ xa, mà đứng chung một chiến tuyến với phận người.
Hơn 130 năm đã trôi qua kể từ ngày cụ Đồ rời cõi tạm ở Ba Tri năm 1888. Năm 2021, UNESCO vinh danh cụ nhân hai trăm năm ngày sinh. Ở trong nước, tên cụ đặt cho đường phố, trường học, bệnh viện. Thơ cụ nằm trong sách giáo khoa. Mọi thứ đều trang trọng. Nhưng nếu cụ Đồ sống lại hôm nay, chống cây gậy tre bước vào một hội thảo giáo dục hiện đại, cụ sẽ ngồi nghe được mấy phút trước khi lặng lẽ xin phép ra về?
Người thời nay có đôi mắt sáng trưng, nhìn thấu bên kia địa cầu chỉ qua một cú chạm ngón tay. Nhưng hãy tự hỏi một câu: có chắc là chúng ta đang thật sự nhìn thấy không?
Cái đáng sợ của thời đại này không phải là sự dốt nát vì thiếu kiến thức. Cái đáng sợ là chúng ta thừa ánh sáng nhưng lại đang mắc một chứng mù lòa mới. Chúng ta luyện cho mắt nhìn rất nhanh chỗ nào có lợi, lướt rất nhạy theo đám đông, né rất khéo những điều bất tiện, nhưng lại mù hẳn trước một sự bất công xảy ra ngay trước mũi. Trong nhiều lớp học hôm nay, người ta dạy trẻ con đủ mọi kỹ năng để thích nghi với thế giới nhưng lại quên dạy kỹ năng quan trọng nhất của một con người tự do: kỹ năng biết nói không trước những điều hèn hạ.
Kẻ sĩ thời nay đôi khi không cần ai đem ruộng đất hay chức tước ra mua chuộc như viên tỉnh trưởng người Pháp thuở xưa. Chỉ cần một chút tiện nghi, một vài lời khen, hay nỗi sợ bị tụt lại phía sau là đủ khiến cây bút tự động nghiêng đi. Nhắc đến Nguyễn Đình Chiểu không phải để đòi hỏi người thầy hôm nay phải sống kham khổ, bỏ phố về quê hay từ chối công nghệ. Đời sống phải đi tới, thầy cô cũng cần cơm áo đàng hoàng để giữ lòng thanh thản. Nhưng chiếc bảng đen dù bằng gỗ sơn hay màn hình cảm ứng thì vẫn cần một điểm tựa không thể số hóa: sự liêm sỉ của người cầm phấn. Nếu người thầy cũng đánh mất quyền tự trọng trước những con số thành tích giả tạo, thì lấy gì để thắp lửa cho những đôi mắt trẻ thơ đang ngồi bên dưới?
Không ai dại gì mong mình mù như cụ Đồ Chiểu. Ánh sáng là món quà quý của đời người. Nhưng giữa một thế giới thừa ánh sáng nhân tạo mà thiếu sự minh triết, có lẽ thỉnh thoảng ta cần tập nhắm mắt lại một lát. Nhắm lại để tắt bớt tiếng ồn của danh lợi, để gạn bỏ những thứ rác rưởi đang che mờ tầm nhìn, và tự sờ lên ngực xem con thuyền chở đạo của mình còn nổi hay đã chìm từ bao giờ.
Từ khóa: người thầy mù, VOV, người thầy mù, người thầy mù dạy thế gian cách nhìn, thầy đồ chiểu
Thể loại: Xã hội
Tác giả: đạo diễn trương công tú
Nguồn tin: VOVVN