Từ năm 2026, các địa phương trên cả nước triển khai khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí cho người dân ít nhất mỗi năm một lần theo Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị.

Theo báo cáo kết quả của Bộ Y tế, một số địa phương cho thấy bước đầu đạt kết quả tích cực như: Đồng Tháp, Cà Mau, Thái Nguyên, Đắk Lắk, Lâm Đồng, Phú Thọ, Điện Biên, Bắc Ninh, Đồng Nai, Đà Nẵng, Hải Phòng, Khánh Hòa…Bên cạnh đó, một số địa phương vẫn còn tình trạng người dân chưa tham gia hoặc tham gia chưa đầy đủ.

Về công tác thu thập, cập nhật, kết nối liên thông dữ liệu khám sức khỏe và tạo lập Sổ sức khỏe điện tử trên ứng dụng VneID, Bộ Y tế cho biết tiếp tục được lồng ghép trong quá trình tổ chức khám sức khỏe định kỳ, từng bước hình thành cơ sở dữ liệu sức khỏe người dân phục vụ quản lý, theo dõi và chăm sóc sức khỏe liên tục. Tính đến ngày 16/9/2026, tổng số người đã có Sổ Sức khỏe điện tử trên ứng dụng VNeID là 34.023.412 người.

Từ “chờ bệnh” sang chủ động phòng bệnh

Nhìn vào những kết quả bước đầu, bác sĩ Mai Xuân Phương, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Truyền thông và Giáo dục, Tổng cục Dân số, nay là Cục Dân số, Bộ Y tế, cho rằng sau gần một năm triển khai Nghị quyết 72, điều người dân có thể cảm nhận rõ nhất là cách tiếp cận chăm sóc sức khỏe đang bắt đầu thay đổi.

Từ chỗ chủ yếu chờ người dân có bệnh mới đến cơ sở y tế, ngành y tế đang từng bước chủ động đưa dịch vụ phòng bệnh, khám sàng lọc và quản lý sức khỏe đến gần người dân hơn. “Đây là một thay đổi rất đáng chú ý về tư duy”, bác sĩ Phương nhấn mạnh.

Nghị quyết 72 xác định phòng bệnh là ưu tiên hàng đầu, y tế cơ sở là nền tảng và người dân là trung tâm. Từ năm 2026, chủ trương khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc miễn phí ít nhất mỗi năm một lần được triển khai theo nhóm đối tượng và lộ trình ưu tiên; đồng thời từng bước hình thành Sổ Sức khỏe điện tử để quản lý sức khỏe người dân theo vòng đời.

Thực tế tại một số địa phương đã xuất hiện những mô hình đáng ghi nhận. Bác sĩ Phương lấy ví dụ tại TP.HCM, một chiến dịch khám sàng lọc quy mô lớn đã thu hút hơn 13.700 người; gần 64% trường hợp được phát hiện có vấn đề sức khỏe cần theo dõi hoặc can thiệp.

“Đây là một ví dụ cho thấy khi y tế chủ động đến với cộng đồng thì nhiều nguy cơ bệnh tật có thể được phát hiện trước khi người dân xuất hiện triệu chứng rõ ràng”, bác sĩ Phương cho biết.

Tại những địa bàn khó khăn, miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, việc tổ chức khám ngay tại cộng đồng cũng góp phần rút ngắn khoảng cách địa lý, giúp người dân tiếp cận dịch vụ y tế thuận lợi hơn.

Tuy nhiên, bác sĩ Phương cho rằng đây mới là giai đoạn tạo nền móng và chuyển đổi, chưa thể nói rằng người dân ở mọi địa phương đã cảm nhận đầy đủ những thành quả của Nghị quyết 72. Điều quan trọng lúc này là làm sao để những chính sách trên giấy thực sự trở thành quyền lợi cụ thể, dễ tiếp cận và dễ sử dụng của từng người dân, nhất là người cao tuổi, người nghèo, người mắc bệnh mạn tính và người dân ở vùng khó khăn.

Theo ông, thay đổi lớn nhất hiện nay không chỉ là thêm một dịch vụ y tế mà là thay đổi cách chăm sóc sức khỏe: từ chờ bệnh đến chủ động tìm bệnh, từ bệnh viện là trung tâm sang người dân và cộng đồng là trung tâm.

Gỡ điểm nghẽn từ y tế cơ sở

Để sự thay đổi này thực sự đi vào đời sống, theo bác sĩ Mai Xuân Phương, vẫn còn nhiều điểm nghẽn cần được tháo gỡ, trước hết là nhân lực y tế cơ sở. Theo ông, muốn đưa công tác phòng bệnh về cơ sở, trạm y tế phải có người làm được việc. Không chỉ cần đủ số lượng bác sĩ mà còn cần những người có năng lực về quản lý bệnh mạn tính, y học gia đình, cấp cứu ban đầu, y tế dự phòng và quản lý sức khỏe cộng đồng.

Nghị quyết đặt mục tiêu đến năm 2027, mỗi trạm y tế cấp xã có ít nhất 4-5 bác sĩ; trong giai đoạn 2025-2030, các địa phương luân phiên, luân chuyển, điều động ít nhất 1.000 bác sĩ mỗi năm về làm việc có thời hạn tại trạm y tế cấp xã. Tuy nhiên, theo bác sĩ Phương, để giữ được người giỏi ở tuyến cơ sở lâu dài thì không thể chỉ dựa vào luân chuyển. “Phải có thu nhập, môi trường làm việc, cơ hội học tập, thăng tiến và sự tôn trọng nghề nghiệp tương xứng”, bác sĩ Phương cho biết.

Bên cạnh nhân lực, thuốc, vật tư và trang thiết bị cũng là những yếu tố quyết định khả năng hoạt động của tuyến y tế cơ sở. Một trạm y tế có bác sĩ nhưng thiếu thuốc, thiếu xét nghiệm, thiếu thiết bị hoặc gặp khó khăn trong quy trình mua sắm thì rất khó giữ người dân ở lại tuyến cơ sở.

Một vấn đề khác được bác sĩ Phương nhấn mạnh là cơ chế tài chính. Nếu muốn y tế cơ sở làm tốt công tác phòng bệnh, Nhà nước cần có cơ chế tài chính trả đúng và đủ cho giá trị của việc phòng bệnh, quản lý sức khỏe và quản lý bệnh mạn tính; không thể chỉ trả tiền khi người bệnh đã mắc bệnh và vào bệnh viện điều trị.

Theo bác sĩ Phương, BHYT cũng cần thực sự trở thành công cụ thúc đẩy người dân đến cơ sở y tế ban đầu, khám sớm và quản lý bệnh lâu dài, thay vì chỉ phát huy tác dụng khi người bệnh đã phải nhập viện.

Cùng với đó là yêu cầu về chuyển đổi số và liên thông dữ liệu. Sổ Sức khỏe điện tử chỉ thực sự có giá trị khi dữ liệu được cập nhật, liên thông và có thể “đi cùng người bệnh”, giúp bác sĩ nắm được tiền sử, nguy cơ, thuốc đang sử dụng và quá trình điều trị.

Cuối cùng, theo bác sĩ Phương, yếu tố quyết định không kém là niềm tin của người dân đối với y tế cơ sở. Muốn người dân không vượt tuyến khi chưa cần thiết, trạm y tế phải tạo được niềm tin bằng chất lượng thực tế: có bác sĩ, có thuốc, có xét nghiệm cần thiết, có tư vấn tốt và có trách nhiệm theo dõi người bệnh đến cùng.