Cần đổi mới cách tổ chức kỳ thi ra sao?

Những bất thường trong kết quả thi tại Hội đồng thi tỉnh Tuyên Quang và các sai phạm đã bị khởi tố tại Quảng Trị một lần nữa đặt ra yêu cầu nhìn lại cách tổ chức kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông (THPT). Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia, điều cần quan tâm hiện nay không chỉ là có nên tách hay giữ mô hình kỳ thi quốc gia, mà quan trọng hơn là hoàn thiện cách tổ chức để kỳ thi đủ độ tin cậy, vừa đáp ứng mục tiêu công nhận tốt nghiệp THPT, vừa cung cấp dữ liệu chất lượng phục vụ tuyển sinh đại học.

Ở góc độ khác, đại biểuQuốc hội Chu Mạnh Hùng (Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội), cho rằng việc kỳ thi tốt nghiệp THPT hiện nay đồng thời thực hiện hai mục tiêu - công nhận tốt nghiệp và làm căn cứ tuyển sinh đại học - "sẽ gây áp lực trong công tác ra đề và có thể phát sinh tiêu cực". Theo ông, đây là vấn đề cần được nghiên cứu, trao đổi thấu đáo.

Ông Hùng cho rằng Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) cần tổng kết, đánh giá toàn diện việc tổ chức kỳ thi trên cơ sở thực tiễn, tham khảo ý kiến các nhà khoa học, chuyên gia, cơ quan chức năng và địa phương để đề xuất phương án phù hợp, bảo đảm đánh giá đúng năng lực học sinh, giảm chi phí xã hội và hạn chế tiêu cực. Các hướng đi như xây dựng ngân hàng đề thi chuẩn hóa, tổ chức thi trên máy tính hay nghiên cứu mô hình trung tâm khảo thí độc lập đều cần được xem xét, nhưng phải có lộ trình và đầu tư đồng bộ về hạ tầng, cơ sở vật chất.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng việc thay đổi phương thức tổ chức không đồng nghĩa với việc bỏ kỳ thi tốt nghiệp THPT. Theo ông, vấn đề đặt ra là tổ chức kỳ thi theo hướng giảm áp lực cho học sinh, phụ huynh và xã hội, đồng thời vẫn bảo đảm mục tiêu xác định học sinh hoàn thành chương trình giáo dục phổ thông để công nhận tốt nghiệp.

Từ góc nhìn của một chuyên gia giáo dục đại học, theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức (Trường Đại học Công nghệ, Đại học Quốc gia Hà Nội) cũng cho rằng trong điều kiện hiện nay, việc duy trì một kỳ thi quốc gia vẫn là phương án phù hợp. Theo ông, kỳ thi giúp giảm chi phí xã hội, đồng thời tạo một chuẩn đánh giá thống nhất phục vụ cả công nhận tốt nghiệp và tuyển sinh đại học. Điều cần đổi mới không phải là bỏ kỳ thi mà là tiếp tục nâng cao chất lượng tổ chức, hiện đại hóa khảo thí và tăng độ tin cậy của kỳ thi.

Cùng quan điểm, một chuyên gia khảo thí cũngcho rằng nếu muốn tiến tới mô hình tuyển sinh riêng thì trước hết phải xây dựng được hệ thống khảo thí đủ rộng, bảo đảm mọi thí sinh đều có cơ hội tiếp cận bình đẳng. Đồng thời, cần hiện đại hóa khảo thí bằng ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa, từng bước tổ chức thi trên máy tính và tăng cường sự tham gia của các cơ sở giáo dục đại học trong công tác khảo thí.

Theo thầy Vũ Khắc Ngọc, là một trong những người đầu tiên lên tiếng về những dấu hiệu bất thường trong phổ điểm môn Toán tại Tuyên Quang,với hơn một triệu thí sinh và hàng triệu lượt bài thi mỗi năm, những bất thường tại Tuyên Quang được phát hiện chính nhờ dữ liệu điểm thi được công khai, minh bạch và có thể phân tích để nhận diện dấu hiệu bất thường.

"Gian lận và chống gian lận luôn song hành ở mọi kỳ thi, kể cả các kỳ thi quốc tế. Điều cần làm là xử lý nghiêm sai phạm, bịt kín những kẽ hở trong quy trình, thay vì vì một vụ việc mà vội vàng thay đổi cả mô hình tổ chức kỳ thi", thầy Vũ Khắc Ngọc nhấn mạnh.

Tăng cường những "chốt chặn" mới để bảo đảm minh bạch

Theo các chuyên gia, sau những vụ việc vừa qua, điều cần thiết nhất là bổ sung các "chốt chặn" mới trong toàn bộ quy trình tổ chức kỳ thi. Thầy Vũ Khắc Ngọc,cho rằng nguyên tắc quan trọng nhất là giảm tối đa những khâu phụ thuộc vào sự can thiệp trực tiếp của con người. Theo ông, hệ thống camera giám sát hoàn toàn có thể được đưa vào quy trình coi thi một cách bài bản, vừa có tác dụng phòng ngừa, vừa tạo nguồn dữ liệu phục vụ kiểm tra khi xuất hiện dấu hiệu bất thường.

Quan trọng hơn, Bộ GD&ĐT cần tăng cường ứng dụng phân tích dữ liệu và trí tuệ nhân tạo trong toàn bộ quy trình khảo thí. Theo thầy, chính việc phân tích dữ liệu trên diện rộng đã giúp phát hiện những bất thường trong phổ điểm tại Tuyên Quang. Vì vậy, dữ liệu không chỉ phục vụ tuyển sinh mà còn phải trở thành công cụ giám sát, cảnh báo sớm các dấu hiệu gian lận.

Thầy Vũ Khắc Ngọc cũng lưu ý, sau các vụ gian lận tại Hà Giang, Hòa Bình, nhiều khâu trong quy trình tổ chức kỳ thi đã được siết chặt. Tuy nhiên, những năm gần đây, vai trò thanh tra, giám sát của các trường đại học có phần thu hẹp, trong khi công tác tổ chức kỳ thi vẫn chủ yếu do địa phương đảm nhiệm. Theo thầy, cần nghiên cứu cơ chế giám sát độc lập mạnh hơn, như điều động lực lượng kiểm tra từ địa phương khác hoặc tổ chức kiểm tra chéo giữa các địa phương ở những khâu nhạy cảm nhằm giảm nguy cơ phát sinh tiêu cực. Đây là một trong những "mấu chốt" cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện.

Ở một góc độ khác,TS Trương Đình Nam cho rằng,việc siết chặt quy trình tổ chức thi là cần thiết nhưng chưa đủ nếu không thay đổi cách đánh giá trong giáo dục. Ông cho rằng cần thay đổi cách nhìn về thành tích của nhà trường và giáo viên, không chỉ dựa vào tỷ lệ tốt nghiệp hay số lượng điểm cao mà phải coi trọng sự tiến bộ thực chất của học sinh.

Theo TS Nam đề xuất các khâu coi thi, chấm thi và nhập điểm phải được kiểm tra chéo; tăng cường giám sát độc lập; số hóa toàn bộ quy trình, lưu vết dữ liệu và xây dựng cơ chế phân tích dữ liệu để phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường.

Xây dựng kỳ thi quốc gia hiện đại, đủ tin cậy cho tuyển sinh

Theo ông Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Chủ tịch Hiệp hội Các trường Đại học, Cao đẳng Việt Nam, khi bàn về đổi mới kỳ thi cần bám đúng tinh thần Nghị quyết 29. Ông nhấn mạnh, Nghị quyết không quy định phải hợp nhất kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học thành một kỳ thi "hai trong một", mà yêu cầu đổi mới phương thức thi theo hướng giảm áp lực, giảm tốn kém nhưng vẫn bảo đảm độ tin cậy; đồng thời trao quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học. Vì vậy, theo ông, điều cần nghiên cứu là nâng cao chất lượng quản trị kỳ thi, thay vì chỉ tập trung vào việc tách hay không tách kỳ thi.

Nhiều chuyên gia giáo dục cũng cho rằng trong giai đoạn hiện nay, Bộ GD&ĐT vẫn cần giữ vai trò chủ trì tổ chức kỳ thi quốc gia, bảo đảm một chuẩn đánh giá thống nhất trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên, vai trò của các trường đại học cần được tăng lên trong các khâu chuyên môn như xây dựng ngân hàng đề thi, phản biện đề, phân tích kết quả khảo thí, tham gia giám sát độc lập và đánh giá chất lượng kỳ thi.

Cùng với đó là xây dựng cơ chế kiểm tra chéo giữa các địa phương; số hóa toàn bộ quy trình từ ra đề, in sao, vận chuyển, coi thi, chấm thi đến nhập điểm; lưu vết đầy đủ dữ liệu để phục vụ truy xuất khi cần thiết; đồng thời ứng dụng AI và các công cụ phân tích dữ liệu để phát hiện sớm những dấu hiệu bất thường.

Theo các chuyên gia, đây mới là những "chốt chặn" quan trọng giúp kỳ thi quốc gia ngày càng minh bạch, khách quan và đủ độ tin cậy, đáp ứng đồng thời yêu cầu công nhận tốt nghiệp THPT và cung cấp dữ liệu chất lượng cho các trường đại học trong tuyển sinh. Khi ngân hàng đề thi được chuẩn hóa, hạ tầng công nghệ được đầu tư đồng bộ và điều kiện cho phép, Việt Nam cũng có thể từng bước mở rộng hình thức thi trên máy tính, tiệm cận xu hướng khảo thí hiện đại của nhiều quốc gia.