Trong quy định hiện nay, cơ cấu dự trữ xăng dầu của Việt Nam gồm 3 nguồn: Dự trữ thương mại tại các DN kinh doanh xăng dầu đầu mối là 20 ngày và thương nhân phân phối là 5 ngày. Riêng nguồn dự trữ quốc gia sẽ tương đương khoảng 7 ngày sử dụng.

TạiQuyết định 861/QĐ-TTg năm 2023, Việt Nam sẽ xây dựng hệ thống kho chứa xăng dầu riêng, nhằm nâng năng lực dự trữ, đáp ứng khoảng 15 - 20 ngày nhập khẩu ròng vào năm 2030. Sau năm 2030, mức dự trữ xăng dầu thành phẩm và dầu thô dự kiến tăng lên khoảng 25 - 30 ngày nhập khẩu ròng. Cộng với nguồn dự trữ thương mại và dự trữ sản xuất từ các DN, Việt Nam đặt mục tiêu nâng tổng dự trữ dầu thô và sản phẩm xăng dầu của cả nước lên khoảng 75 - 80 ngày nhập khẩu ròng, phấn đấu đạt 90 ngày.

Tuy nhiên, từ ngày 28/2 vừa qua, chiến sự giữa Mỹ cùng Israel đối với Iran nổ ra đã khiến giá xăng dầu thế giới biến động mạnh, tăng giảm đột ngột theo từng ngày, thậm chí từng giờ đã khiến thị trường xăng dầu tại Việt Nam chịu ảnh hưởng, cơ chế điều hành giá xăng dầu theo chu kỳ cố định đã bộc lộ những hạn chế nhất định.

Từ thực tế đó đặt ra vấn đề nâng cao năng lực dự trữ xăng dầu như một yêu cầu cấp thiết, nhằm tăng khả năng ứng phó trước các biến động của thị trường năng lượng thế giới. Đây cũng là bài học thực tế quan trọng, để trong thời gian tới Nhà nước tiếp tục nghiên cứu các giải pháp nâng cao năng lực dự trữ, đa dạng hóa nguồn cung và tăng khả năng ứng phó trước những biến động của thị trường.

Cho rằng thị trường năng lượng toàn cầu đang chịu ảnh hưởng lớn từ các yếu tố địa chính trị, trong đó khu vực Trung Đông tiếp tục là điểm nóng có thể tác động trực tiếp tới nguồn cung dầu mỏ thế giới, trong đó có Việt Nam, ông Bùi Ngọc Bảo, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam (VINPA) bày tỏ, Việt Nam cần thiết phải chủ động các giải pháp, nhằm giảm thiểu rủi ro từ thị trường năng lượng quốc tế, trong đó có việc tăng cường dự trữ xăng dầu và đa dạng hóa nguồn cung nhập khẩu.

Bởi thực tế những ngày vừa qua, việc giảm thuế nhập khẩu xăng dầu về 0% đã được Chính phủ đồng ý là bước đi quan trọng nhằm đa dạng hóa nguồn cung. Song do đặc thù của ngành xăng dầu là các hợp đồng mua thường mang tính dài hạn, chính sách thuế cần ổn định để các doanh nghiệp có cơ sở ký kết hợp đồng nhập khẩu dài hạn, bảo đảm nguồn cung cho thị trường trong nước.

Do đó, Chủ tịch Hiệp hội Xăng dầu Việt Nam đề xuất nghiên cứu bãi bỏ thuế nhà thầu đối với các nhà cung cấp nước ngoài, từ đó thu hút thêm các nhà đầu tư tham gia vào chuỗi cung ứng và dự trữ xăng dầu tại Việt Nam, đồng thời cần hình thành cơ chế dự trữ hàng hóa lưu thông tập trung thông qua Quỹ Bình ổn giá xăng dầu.

“Nếu nguồn tiền từQuỹ Bình ổngiá xăng dầu được sử dụng để mua dầu khi giá ở mức thấp (khoảng 60 USD/thùng) cách đây vài tháng, hiệu quả điều tiết thị trường sẽ cao hơn nhiều so với việc chỉ sử dụng Quỹ Bình ổn giá xăng dầu để bù giá khi thị trường biến động. Nhà nước nên nghiên cứu thành lập cơ chế dự trữ lưu thông tập trung, do cơ quan quản lý điều hành thông qua nguồn ngân sách của quỹ bình ổn”, ông Bảo đề xuất.

Từ góc độ kinh tế, chuyên giaĐinh Trọng Thịnhcũng cho rằng, việc tăng cường dự trữ xăng dầu là cần thiết để bảo đảm ổn định hoạt động sản xuất kinh doanh, giảm thiểu tác động từ những biến động của thị trường năng lượng toàn cầu của mỗi quốc gia. Ông Thịnh đánh giá, trong bối cảnh thế giới tiềm ẩn nhiều rủi ro như chiến tranh, xung đột địa chính trị khu vực hoặc gián đoạn chuỗi cung ứng, chủ động nguồn dự trữ xăng dầu sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

“Khi xảy ra khủng hoảng năng lượng, hoạt động vận tải quốc tế bị gián đoạn khiến việc nhập khẩu xăng dầu trở nên khó khăn và chi phí tăng cao. Trong những trường hợp như vậy, nếu Việt Nam không có nguồn dự trữ xăng dầu đủ lớn, nền kinh tế sẽ gặp nhiều khó khăn. Vì vậy, việc nâng dần mức dự trữ xăng dầu là cần thiết để chủ động hơn trước các cú sốc từ bên ngoài”, ông Đinh Trọng Thịnh nhìn nhận.

Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng khuyến nghị, việc nâng cao năng lực dự trữ xăng dầu không chỉ phụ thuộc vào quyết tâm chính sách, còn xem xét nhiều ràng buộc về nguồn lực. “Việc xây dựng hệ thống kho dự trữ quy mô lớn đòi hỏi nguồn vốn, quỹ đất phù hợp cũng như vị trí địa lý thuận lợi cho vận chuyển cũng như hạ tầng logistics đồng bộ. Bên cạnh đó, lượng xăng dầu cần dự trữ sẽ là rất lớn, đồng nghĩa với việc Nhà nước phải chuẩn bị nguồn tài chính và ngoại tệ để nhập khẩu. Đây là những thách thức không nhỏ đối với một nền kinh tế đang phát triển như Việt Nam”, ông Thịnh nhìn nhận.

Dù còn nhiều khó khăn, các chuyên gia năng lượng cho rằng, việc từng bước xây dựng hệ thống dự trữ xăng dầu quốc gia là hướng đi cần thiết trong dài hạn. Về lâu dài, Việt Nam nên thành lập cơ quan dự trữ quốc gia - do Nhà nước quản lý, tương tự cơ chế dự trữ gạo hoặc các mặt hàng thiết yếu khác.

Cơ quan dự trữ xăng dầu quốc gia sẽ được Nhà nước cấp ngân sách để mua vào và duy trì lượng dự trữ, đồng thời xây dựng quy trình quản lý và quay vòng nhiên liệu chặt chẽ nhằm bảo đảm chất lượng. Khi điều kiện kinh tế phát triển hơn, Việt Nam có thể từng bước nâng cao quy mô dự trữ để tăng khả năng ứng phó với các cú sốc của thị trường năng lượng toàn cầu.

Phân tíc từ các chuyên gia năng lượng cũng cho thây, trong giai đoạn hiện nay, mức dự trữ xăng dầu chiến lược của Nhà nước nên dao động trong khoảng 30 - 60 ngày, đển có thể phù hợp với điều kiện của nền kinh tế. Trong dài hạn, việc xây dựng hệ thống dự trữ cần gắn với chiến lược bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, cũng như tiến trình phát triển bền vững của nền kinh tế.