Những ngày này, các thành viên Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm (HTX), xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng đang chỉnh trang, làm mới khu trưng bày sản phẩm của HTX.

Bà Nguyễn Thị Hoa thành viên HTX cho biết, HTX được thành lập từ đầu tháng 2/2026, tuy nhiên do tuyến Quốc lộ 208B đoạn qua xã Phan Sơn còn đang thi công, nên khu trưng bày chưa được xây dựng, nay đường đã làm xong HTX bắt tay làm mới, chỉnh trang lại khu trưng bày, văn phòng của HTX.

“Tôicảm thấy rất vui mừng và cảm thấy được nhiều những giá trị về tinh thần. Thứ nhất, cây lúa là nguồn sống, nó là “hạt ngọc” của trời, trong khi đó chúng tôivà những người hưởng thụ nó cũng chưa ai hiểu được rõ về nguồn gốc, đôi khi kể cả những người nông dân cũng đã bị mai một đi giá trị nguồn gốc từ ngày xưa. Tôihy vọng, sau này nhiều người biết đến hơn giá trị của cây lúa Mẹ cũng như các sản phẩm khác thuận tự nhiên, để từ đó mọi người có thể hiểu rõ hơn nét văn hóa và những gì mình đang có được” - bà Hoa cho biết.

Trước nguy cơ cây lúa Mẹ bị mai một, năm 2024, hộ ông Nguyễn Văn Chung, nay là Giám đốc Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm đã bắt tay vào trồng lúa Mẹ theo mô hình canh tác hữu cơ dưới sự hỗ trợ kỹ thuật của Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam.

Bước đầu, ông Chung canh tác trên diện tích 2ha và cho kết quả khả quan. Năm 2025, ông Chung đã mở rộng diện tích lên gần 5ha ở khu vực làng Phan Lâm cũ (Danao Ghe).

Với những kết quả đạt được, hiện nay ông Chung đã vận động bà con mở rộng diện tích trồng lúa Mẹ lên gần 10ha, sản phẩm làm ra sẽ được Hợp tác xã Lúa Mẹ Phan Lâm và Công ty TNHH Bách Mộc Global (Công ty Bách Mộc) bao tiêu.

Với đồng bào Raglai và K’ho ở xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng, hạt lúa mẹ được quý như "hạt ngọc”. Với nhiều lý do khác nhau, đến nay chỉ có một số ít hộ đồng bào còn gieo trồng lúa Mẹ trên diện tích nhỏ.

Ông Mang Ngọc Văn, một già làng uy tín tại địa phương cho biết, qua nhiều đời, đến nay gia đình ông vẫn trồng lúa mẹ như một cách giữ gìn truyền thống, không thể bỏ.

“Việc HTX làm khu trưng bày và bao tiêu sản phẩm hữu cơ của địa phương là quá tốt, nhất là lúa Mẹ. Vì giống lúa Mẹ đang bị mai một, diện tích trồng bị thu hẹp, nay được phục tráng và cho bà con trồng lại, ngày Tết Đầu lúa truyền thống của bà con năm nay chắc chắn sẽ đông vui hơn, nhiều lúa gạo hơn” - già làng Văn cho biết thêm.

Đại diện Công ty Bách Mộc ông Lục Hoà cho biết, công ty bao tiêu sản phẩm lúa Mẹ theo 3 tiêu chí cơ bản: Canh tác nông nghiệp thuận tự nhiên; Đảm bảo an ninh lương thực và an sinh xã hội tại chỗ; Cùng với địa phương chăm lo phát triển đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số. Và khi giống lúa Mẹ phát triển tốt thì Công tyBách Mộcchủ trương sẽ đầu tư thêm các giống bản địa khác.

“Mô hình canh tác của Bách Mộc là sẽ đầu tư giống, vốn và vật tư nông nghiệp và sẽ hỗ trợ trong việc quản lý canh tác theo đúng quy trình chuẩn hữu cơ. Khi làm được đúng như vậy rồi thì bên công ty mới hỗ trợ việc thu mua và bao tiêu đầu ra. Với mô hình canh tác của Bách Mộc hiện tại đang mang lại giá trị thật sự cho người nông dân. Thứ nhất họ không phải tiếp xúc với phân thuốc, hóa chất nữa. Thứ hai họ không phải lo làm sao để tối ưu sản lượng, họ chỉ cần làm đúng theo quy trình là được. Và thứ ba cuộc sống của họ sẽ được đảm bảo nếu như họ làm đúng theo quy trình, họ phải làm thật” - ông Hoà nói.

Hạt lúa Mẹ theo chân du khách

Ông Mai Hồng Đăng, Chủ tịch UBND xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng cho biết, lúa Mẹ không chỉ là đặc sản của địa phương mà còn mang những giá trị truyền thống gắn liền với đời sống tâm linh của đồng bào nơi đây.

“Hiện nay chúng ta cũng đã thành lập Hợp tác xã Phan Lâm không chỉ chuyên về lúa Mẹ mà còn chuyên về các sản phẩm hữu cơ khác. Ví dụ như hiện nay có mô hình trồng nấm, tiếp theo địa phương cũng có những mô hình ví dụ như trồng cây va ni, cà ri... Trong thời gian tới địa phương cũng sẽ quan tâm những vấn đề thế mạnh của địa phương, đặc biệt là nông nghiệp” - ông Đăng chia sẻ.

Thời gian qua, cùng với công tác bảo tồn văn hóa, tỉnh Lâm Đồng cũng chú trọng phát triển du lịch cộng đồng gắn với đời sống văn hóa bản địa. Hiện nhiều mô hình du lịch cộng đồng tiêu biểu đã được hình thành như: mô hình du lịch cộng đồng thôn Đưng K’Si (xã Lạc Dương), làng văn hóa dân tộc Dao (xã Đắk Wil), làng văn hóa dân tộc Mông (xã Tà Đùng), mô hình du lịch cộng đồng văn hóa Chăm (xã Bắc Bình)… thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Nhiều lễ hội truyền thống của đồng bào K’ho, Raglai, M’nông, Chu Ru, Mạ, Chăm… đã trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, góp phần tạo điểm nhấn cho du lịch văn hóa địa phương.

Lúa Mẹ từ xa xưa được xem là “hạt ngọc” của trời, gắn liền với đời sống, tâm linh của đồng bào vùng cao xã Phan Sơn, tỉnh Lâm Đồng.

Rồi đây, hạt lúa Mẹ - “hạt ngọc” ở xã vùng cao Phan Sơn không chỉ quanh quẩn ở buôn làng bà con K’ho, Raglai trong dịp Tết Đầu lúa cổ truyền mà còn theo chân du khách đến với khắp vùng miền của Tổ quốc.