Tổng thống Trump khẳng định các cuộc đàm phán “hiệu quả” đã diễn ra với Iran nhằm chấm dứt cuộc xung đột mà ông phát động cùng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu gần một tháng trước. Vấn đề nằm ở chỗ, các quan chức cấp cao Iran liên tục bác bỏ thông tin này.

Trong bối cảnh “sương mù chiến tranh” và làn sóng tuyên truyền từ mọi phía, việc xác định đâu là sự thật trở nên khó khăn. Tuy nhiên, phân tích lợi ích mà mỗi bên có thể thu được từ đàm phán, cũng như từ việc chấm dứt xung đột có thể giúp làm rõ hơn bức tranh.

Những phát biểu của ông Trump về việc đạt được “các điểm đồng thuận lớn” sau các cuộc trao đổi “rất tích cực” với một quan chức Iran giấu tên được đưa ra đúng thời điểm thị trường chứng khoán Mỹ mở cửa đầu tuần. Đáng chú ý, thời hạn 5 ngày mà ông đưa ra để Tehran phản hồi cũng trùng với thời điểm kết thúc tuần giao dịch.

Không ít ý kiến hoài nghi về sự trùng hợp này, đặc biệt khi nó diễn ra sau 2 tuần giá dầu biến động mạnh theo tình hình Trung Đông, có thời điểm lên tới khoảng 120 USD/thùng. Việc nhấn mạnh yếu tố đàm phán cũng có thể giúp Washington kéo dài thời gian để triển khai thêm lực lượng tới khu vực, trong trường hợp Mỹ cân nhắc một chiến dịch trên bộ tại Iran.

Một trong những người lên tiếng nghi ngờ động cơ của ông Trump là ông Mohammad Bagher Ghalibaf - Chủ tịch Quốc hội Iran, người được cho là quan chức mà ông Trump ám chỉ. Ông Ghalibaf viết trên mạng xã hội rằng: “Không có bất kỳ cuộc đàm phán nào với Mỹ. Tin giả đang được sử dụng để thao túng thị trường tài chính và dầu mỏ, cũng như để thoát khỏi vũng lầy mà Mỹ và Israel đang mắc kẹt”.

Những tác động tới thị trường chứng khoán và giá dầu không chỉ quan trọng với Mỹ mà còn với Iran. Tuy nhiên, với Tehran, lợi ích lại nằm ở việc gây tổn hại cho kinh tế Mỹ. Giới lãnh đạo Iran muốn Washington phải cảm nhận “cái giá kinh tế” của cuộc chiến, qua đó tạo hiệu ứng răn đe đối với bất kỳ hành động quân sự nào trong tương lai từ phía Mỹ hoặc Israel.

Do đó, cũng như việc Mỹ có lợi khi thúc đẩy triển vọng đàm phán để ổn định thị trường, Iran lại có động cơ làm điều ngược lại - hạ thấp hoặc phủ nhận khả năng đối thoại nhằm gia tăng áp lực và không tạo “khoảng thở” cho chính quyền Tổng thống Trump.

Mỹ được lợi gì khi thúc đẩy đàm phán?

Mỗi bên đều xây dựng một câu chuyện riêng về các cuộc đàm phán và những phát biểu công khai khó có thể giúp xác định liệu đối thoại thực sự có diễn ra hay không, hoặc nếu có thì ở hình thức nào. Điều này dẫn tới một câu hỏi quan trọng hơn: mỗi bên sẽ được gì từ đàm phán, cũng như từ việc chấm dứt chiến sự ở thời điểm hiện tại.

Tổng thống Mỹ Donald Trump dường như đã đánh giá thấp hệ lụy của cuộc xung đột mà ông phát động cùng Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu từ ngày 28/2, cũng như khả năng Iran trụ vững trước các đợt tấn công mà không sụp đổ.

“Không ai nghĩ họ sẽ tấn công các nước khác trong khu vực Trung Đông. Không ai dự đoán được điều đó”, ông Trump phát biểu tuần trước, đồng thời cho rằng ngay cả “những chuyên gia giỏi nhất” cũng không lường trước được tình huống này. Tuy nhiên, tình hình thực tế đang buộc Washington phải đối diện với những hệ quả mà họ từng xem nhẹ.

Dù một số đồng minh và lực lượng ủng hộ vẫn muốn tiếp tục chiến dịch, ông Trump từng cho thấy xu hướng sẵn sàng đạt thỏa thuận để rút khỏi các tình thế khó khăn. Trong bối cảnh hiện tại, việc theo đuổi một giải pháp như vậy không phải là điều xa vời. Trên thực tế, Tổng thống Mỹ đã chỉ đạo chính quyền ban hành các biện pháp miễn trừ trừng phạt tạm thời đối với một phần dầu mỏ của Iran nhằm hạ nhiệt giá năng lượng. Đây là lần đầu tiên Washington nới lỏng hạn chế đối với dầu Iran kể từ năm 2019. Động thái này cũng cho thấy Tehran có thể tận dụng chiến lược mở rộng căng thẳng ra khu vực Vịnh và eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, để gây sức ép.

Cuộc chiến ở Iran vốn đã không nhận được nhiều sự ủng hộ tại Mỹ và nay càng trở nên nhạy cảm hơn khi người tiêu dùng trực tiếp cảm nhận tác động qua giá xăng dầu, cùng những ảnh hưởng lan tỏa tới nền kinh tế. Điều này diễn ra trong bối cảnh nước Mỹ đang tiến gần tới cuộc bầu cử Quốc hội, nơi đảng Cộng hòa của ông Trump được dự báo sẽ gặp nhiều bất lợi.

Do đó, Tổng thống Trump đứng trước hai lựa chọn: kéo dài chiến sự và chấp nhận cái giá kinh tế - chính trị, hoặc sớm chấm dứt xung đột nhưng phải đối mặt với chỉ trích rằng ông không thể hoàn tất điều từng được mô tả là một “chiến dịch ngắn hạn”.

Góc nhìn từ Iran: Giằng co giữa răn đe và tổn thất

Tuy nhiên, dù Tổng thống Mỹ Donald Trump mong muốn điều gì, quyết định không hoàn toàn nằm trong tay Washington. Bị tấn công lần thứ hai trong vòng chưa đầy một năm, Iran hiện dường như có ít động lực hơn để chấm dứt chiến sự nếu chưa thiết lập được một cơ chế răn đe hiệu quả nhằm ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai.

Giai đoạn các cuộc tấn công mang tính “báo trước” vào các mục tiêu của Mỹ và cách tiếp cận leo thang từng bước dường như đã không còn. Ngay từ đầu cuộc xung đột hiện tại, có thể thấy Tehran đã thay đổi chiến thuật và không còn quá chú trọng vào kiềm chế.

Trong bối cảnh đó, giới quan sát cho rằng việc kéo dài xung đột, thậm chí chấp nhận gia tăng sức ép lên khu vực, có thể được xem là có lợi cho Iran nếu nước này muốn đảm bảo sự tồn tại lâu dài của mình. Một yếu tố khác là khả năng kho tên lửa đánh chặn của Israel đang dần cạn kiệt, tạo điều kiện để Iran gia tăng hiệu quả tấn công. Những người có quan điểm cứng rắn - lực lượng được cho là đang chiếm ưu thế trong nội bộ Iran có thể cho rằng đây chưa phải thời điểm dừng lại, bởi việc ngừng chiến có thể giúp đối phương tái bổ sung năng lực phòng thủ.

Dù vậy, Iran cũng đang phải chịu tổn thất đáng kể. Theo số liệu từ chính phủ, hơn 1.500 người đã thiệt mạng trên toàn quốc; cơ sở hạ tầng bị phá hủy nặng nề và hệ thống điện có thể trở thành mục tiêu tiếp theo. Quan hệ với các quốc gia Vùng Vịnh cũng lao dốc và sau các đợt tấn công qua lại, tình hình khó có thể trở lại như trước khi xung đột nổ ra.

Trong bối cảnh đó, các tiếng nói ôn hòa tại Iran có thể nhìn nhận rằng tình hình hoàn toàn có thể xấu đi hơn nữa. Họ có thể lập luận rằng một mức độ răn đe nhất định đã đạt được và đây là thời điểm thích hợp để nối lại đối thoại. Nếu Tehran có thể đạt được một số nhượng bộ, chẳng hạn như cam kết không bị tấn công trong tương lai hoặc gia tăng quyền kiểm soát tại eo biển Hormuz thì khả năng tiến tới một thỏa thuận là điều có thể xảy ra.