Châu Âu bị nắng nóng chưa từng thấy, nguy cơ tử vong cao

Biến đổi khí hậu do con người gây ra đã làm gia tăng nhiệt độ, khiến đợt nắng nóng kỷ lục năm nay ở châu Âu nóng thêm tới 4 độ C.

Mùa hè nóng bức không phải là điều bất thường ở một số quốc gia châu Âu, nhưng đợt nắng nóng kỷ lục lần này gây chết người, làm mất điện, buộc trường học phải đóng cửa và người dân phải tìm cách cứu trợ. Đây là điều “đặc biệt”, theo một nghiên cứu mới.

Nếu không có biến đổi khí hậu, một số khu vực ở châu Âu vẫn có thể trải qua sóng nhiệt do kiểu thời tiết “điển hình” trên lục địa. Nhưng một phân tích của ClimaMeter - một nền tảng khoa học để phân tích thời tiết cực đoan, cho thấy sự gia tăng nhiệt độ toàn cầu liên quan đến việc đốt dầu, than và khí đốt đã làm cho nhiệt độ cao hơn từ 2 đến 4 độ C, biến nó thành một sự kiện “bất thường”.

Đợt nắng nóng hiện tại diễn ra sau tháng 5 với ​​nhiệt độ chưa từng có đối với mùa xuân ở châu Âu. “Đây là dấu hiệu rõ ràng của biến đổi khí hậu do con người gây ra”, chuyên gia Marco Chericoni thuộc Trung tâm Biến đổi khí hậu Địa Trung Hải-châu Âu ở Italy cho biết. “Nó đang khiến các đợt sóng nhiệt ở châu Âu trở nên dữ dội và nguy hiểm hơn”.

Nắng nóng cực độ thường bị đánh giá thấp nhưng lại là hình thức thời tiết cực đoan gây chết người nhiều nhất. Nó cướp đi sinh mạng của khoảng nửa triệu người mỗi năm. Các chuyên gia cho rằng con số này có thể cao hơn nhiều vì điều kiện nóng hơn có thể làm trầm trọng thêm các vấn đề sức khỏe sẵn có, như bệnh tim, nhưng lại không được ghi nhận là nguyên nhân gây tử vong.

Và khi nhiệt độ đạt 40 độ C ở các quốc gia như Pháp và Tây Ban Nha, Liên đoàn Chữ thập đỏ và Trăng lưỡi liềm đỏ quốc tế (IFRC) đang cảnh báo về “những rủi ro sức khỏe nghiêm trọng” trong những ngày tới. Nhiệt độ cao đặc biệt nguy hiểm đối với người già, trẻ em, phụ nữ mang thai, người vô gia cư hoặc người mắc bệnh mãn tính.

Emma Holmberg, người nghiên cứu tác động của nhiệt độ cực đoan đến sức khỏe tại Đại học Bern, Thụy Sĩ, cho biết: “Điều này nhấn mạnh cái giá mà con người phải trả cho biến đổi khí hậu do chính con người gây ra, và nhu cầu cấp thiết phải phát triển các chiến lược hợp lý để ứng phó với các sự kiện nắng nóng đe dọa đến tính mạng, đồng thời giảm lượng khí thải của chúng ta”.

Mối liên hệ giữa nắng nóng cực đoan và phát thải khí nhà kính

Biến đổi khí hậu ngày càng trầm trọng hơn khi con người đốt nhiều nhiên liệu hóa thạch hơn, từ đó khiến các đợt nắng nóng trên toàn thế giới trở nên thường xuyên và dữ dội hơn.

Một nghiên cứu năm 2025 trên tạp chí khoa học Nature cho thấy, lượng khí thải từ 180 tập đoàn lớn về phát thải carbon, bao gồm các nhà sản xuất nhiên liệu hóa thạch và xi măng, đã “góp phần đáng kể” vào 213 đợt nắng nóng lịch sử được ghi nhận từ năm 2000 đến năm 2023.

Kể từ năm 1959, khoảng 41 khu vực trên toàn thế giới, chiếm gần một phần ba diện tích đất liền của Trái đất, cũng đã trải qua các đợt nắng nóng trước đây được coi là “không thể xảy ra về mặt thống kê”, theo một nghiên cứu năm 2023. Những đợt nắng nóng như vậy được định nghĩa là xảy ra ít hơn một lần trong 10.000 năm.

Ở mức tăng nhiệt độ 2 độ C so với mức trước thời kỳ công nghiệp (tức khí hậu trước giai đoạn sử dụng nhiên liệu hóa thạch quy mô lớn), mức nhiệt độ tối đa lịch sử là 51 độ C sẽ xảy ra thường xuyên hơn 50 lần so với mức tăng nhiệt độ 1 độ C. Các chính sách khí hậu hiện tại đang đẩy thế giới vào tình trạng nhiệt độ tăng khoảng 2,8 độ C.

Những đợt nắng nóng và hạn hán đi kèm sẽ làm gia tăng tình trạng khan hiếm nước và gây khó khăn hơn cho hoạt động sản xuất lương thực. Chúng cũng sẽ làm tăng số ca tử vong liên quan đến nắng nóng. Nắng nóng có thể gây sảy thai, những đêm nóng có thể làm giảm chất lượng giấc ngủ và gây hại cho hệ miễn dịch và tim mạch, và căng thẳng nhiệt kéo dài rất nguy hiểm đối với những người lao động ngoài trời.

Một nghiên cứu được công bố trên tạp chí Nature cho thấy hơn 1/3 số ca tử vong do nắng nóng trên toàn cầu có thể là do biến đổi khí hậu vào năm 2021, trong khi một nghiên cứu khác năm 2025 trên cùng tạp chí này dự báo sự gia tăng đáng kể số ca tử vong do nắng nóng cho mỗi độ C nhiệt độ toàn cầu tăng thêm, trong đó châu Âu chịu ảnh hưởng nặng nề nhất.

“Nếu nhiệt độ như thế này trở thành bình thường trong những thập kỷ tới, những tác động lớn sẽ không thể tránh khỏi”, Davide Faranda - một nhà vật lý khí hậu và điều phối viên của ClimaMeter, cho biết trong một tuyên bố. “Tin tốt lành là chúng ta vẫn có thể hành động: việc giảm nhanh chóng lượng khí thải nhà kính có thể ngăn chặn những hiện tượng cực đoan ngày nay trở thành mùa hè trung bình của ngày mai”.

Giải pháp cho lục địa nóng lên nhất hành tinh

Làm thế nào lục địa đang ấm lên nhanh nhất thế giới có thể chống chọi với nhiệt độ cực đoan?

Các biện pháp mở rộng nhanh chóng năng lượng tái tạo như năng lượng mặt trời, cũng như lưu trữ pin, cải thiện lưới điện và phục hồi hệ sinh thái sẽ giúp giảm lượng khí thải carbon.

Nhưng các quốc gia cùng cư dân cũng sẽ phải thích nghi với một thế giới nóng hơn, theo một cách nhanh chóng. Châu Âu là lục địa ấm lên nhanh nhất, với ClimaMeter lưu ý rằng ”các sự kiện nắng nóng cực đoan đã gia tăng nhanh hơn” so với dự đoán. Ở Địa Trung Hải, nhóm này cho biết, trong tương lai, sự gia tăng “các sự kiện nắng nóng có thể gấp đôi so với dự đoán”.

Nhà cửa, đặc biệt là ở Bắc Âu, được xây dựng cho kiểu khí hậu ôn đới và hàn đới, và điều hòa không khí không phổ biến. Doanh số bán quạt và máy điều hòa hiện đang tăng vọt ở một số quốc gia châu Âu, khi người dân tìm cách tránh nóng.

Một số chuyên gia cho rằng điều hòa sẽ cần thiết để cứu sống, nhưng các nhà phê bình chỉ ra rằng những thiết bị chạy bằng năng lượng hóa thạch tạo ra nhiều khí thải hơn, tiếp tục làm ấm hành tinh. Máy điều hòa thông thường cũng đẩy nhiệt ra ngoài, làm tăng nhiệt độ đường phố. Một số máy bơm nhiệt cũng có thể được đảo chiều để làm mát.

Các thành phố đầy bê tông, kính, xe cộ, bề mặt không thấm nước và không gian xanh hạn chế thì đặc biệt bị ảnh hưởng nặng nề bởi nắng nóng. Nhiệt độ ở đây có thể cao hơn từ 10 đến 15 độ C so với các khu vực nông thôn xung quanh. Hiện tượng này được gọi là hiệu ứng đảo nhiệt đô thị.

Việc loại bỏ lớp phủ trên vỉa hè, trồng thêm cây xanh và tăng không gian xanh đều có thể giúp giảm nhiệt độ, trong khi việc tiếp cận các khu vực bơi lội có người giám sát có thể giúp người dân giải nhiệt. Tình hình có thể cải thiện thêm bằng cách cải tiến các thiết kế nhà cửa nhằm tăng bóng mát, sử dụng các bề mặt phản xạ nhiệt và tận dụng tốt hơn hệ thống thông gió.

Trong khi đó, nhiều thành phố châu Âu như Stuttgart ở Đức đã xây dựng các kế hoạch hành động chống nắng nóng bao gồm các mẹo thực tế để đối phó với nắng nóng cực độ, các địa điểm để người dân giải nhiệt và các hướng dẫn về cách nhiệt cho hệ thống y tế và bệnh viện.