Mô hình sản xuất cà phê bền vững được thực hiện chuẩn chỉnh từ canh tác thân thiện với môi trường, tổ chức vùng nguyên liệu đến ứng dụng công nghệ số truy xuất nguồn gốc; các bên đang từng bước hình thành chuỗi liên kết sản xuất có trách nhiệm.

Đây không chỉ là cách nâng chất lượng, giá trị hạt cà phê mà còn tạo nền tảng để người dân buôn làng duy trì sinh kế lâu dài.

Trên khu vườn 2 ha ở làng Phăm Ngol, xã Bờ Ngoong, tỉnh Gia Lai, ông A Ngăn phát bớt cỏ giữa những hàng cà phê, giữ lại lớp che phủ để giữ ẩm cho đất. Hai năm nay, sản xuất cà phê theo tiêu chuẩn 4C, A Ngăn vẫn làm những việc rất quen thuộc là bón phân, dọn cỏ, tưới nước, nhưng cách làm đã khác trước.

Vỏ cà phê từ mùa trước được ông gom lại, ủ cùng phân chuồng trong nhiều tháng trước khi đưa ra vườn. Ông bỏ hẳn thuốc diệt cỏ, chỉ phát cỏ vào những thời điểm cần thiết, không dọn sạch như trước đây. Ông Ngăn còn phối hợp với đơn vị liên kết đo tọa độ, xác định vị trí khu vườn để phục vụ truy xuất nguồn gốc sản phẩm:

“Làm cà phê bền vững thì gia đình tôi cũng liên kết làm cà phê 4C, phải phối hợp đi đo tọa độ vườn cây, khi bán cho doanh nghiệp để xác định nguồn gốc thì sẽ được doanh nghiệp hỗ trợ phần trăm, trích cho các hộ dân tùy theo sản lượng" -ông A Ngăn chia sẻ.

Tại xã Đak Đoa, cà phê 4C của các thành viên hợp tác xã được thu mua cao hơn giá thị trường khoảng 500 đồng/kg quả tươi. Là giám đốc hợp tác xã, ông Y Uê, ở làng Tuơh Klăh, vừa trực tiếp sản xuất, vừa hướng dẫn các hộ thực hiện quy trình đã thống nhất với doanh nghiệp liên kết.

Các yêu cầu như không sử dụng thuốc diệt cỏ, không dùng thuốc thuộc danh mục cấm, chăm sóc và thu hái đúng hướng dẫn dần trở thành trách nhiệm chung. Việc thống nhất quy trình giúp hạn chế tình trạng mỗi hộ sản xuất một cách, ảnh hưởng đến chất lượng và khả năng đáp ứng yêu cầu của bên thu mua.

Ông Y Uê cho biết: “Mình sản xuất cà phê sạch không phun thuốc cỏ không phun thuốc trong danh mục cấm và quản lý danh sách thì hợp tác xã của chúng tôi không lo đầu ra. Hợp tác xã Glar hoạt động từ năm 2020 gồm có 15 thành viên chính thức còn lại liên kết với 130 hộ trên diện tích 169 ha sản lượng 715 tấn".

Không chỉ tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn, việc liên kết còn mở ra hướng phát triển những dòng cà phê có giá trị cao hơn. Tại Hợp tác xã Nông nghiệp và Dịch vụ Lam Anh (xã Đak Đoa) đã kết nối nông dân ở các buôn làng để phát triển mô hình canh tác hữu cơ theo hướng thuận tự nhiên.

Sản phẩm cà phê đặc sản của hợp tác xã đạt chứng nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh và tiếp cận được nhiều thị trường trong nước, quốc tế. Ông Lê Hữu Anh, Giám đốc hợp tác xã cho biết: để nâng giá trị hạt cà phê, điều quan trọng không chỉ là thay đổi phương thức chăm sóc mà còn phải xây dựng niềm tin của người dân vào hướng sản xuất mới, kiên trì nâng cao chất lượng sản phẩm.

“Bằng hình ảnh người nông dân chân chất, có niềm tin lớn vào giá trị của hạt cà phê, chúng tôi đã thay đổi cách chăm sóc vườn cây, nâng cao chất lượng sản phẩm. Điều này không chỉ giúp tăng giá trị cà phê mà còn góp phần xóa đói giảm nghèo, giúp bà con làm giàu từ chính cây cà phê" - ông Lê Hữu Anh nói.

Nông dân sản xuất có trách nhiệm, doanh nghiệp tại Gia Lai cũng hỗ trợ và kiểm soát việc thực hiện các tiêu chuẩn xuất khẩu của cà phê ngay từ vùng trồng. Ông Thái Như Hiệp, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Vĩnh Hiệp, doanh nghiệp xuất khẩu cà phê lớn của tỉnh Gia Lai, cho biết, doanh nghiệp đang chuyển nhật ký canh tác từ sổ tay sang ứng dụng trên điện thoại.

Nông dân cập nhật việc bón phân, sử dụng thuốc, tưới nước, thu hoạch; doanh nghiệp sử dụng dữ liệu để quản lý vùng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc, qua đó kiểm soát quy trình và duy trì chất lượng cà phê liên kết.

“Chúng tôi quyết tâm thực hiện từ 2023 và cuối năm 2024 chúng tôi đã cho ra được phần mềm truy xuất nguồn gốc áp dụng thí điểm cho 1 vài hộ nông dân năm 2024 . Đến 2025-2026 thì người nông dân bắt đầu nhận thức được và chúng tôi làm sao giúp cho họ được cái sổ nhật ký nông hộ từ viết tay sang app điện thoại thông minh chúng tôi hướng dẫn nhật ký năm hộ truy xuất bằng quả điện thoại" - ông Thái Như Hiệp bày tỏ.

Gia Lai hiện có 107.400 ha cà phê, trong đó gần 56.700 ha được cấp các chứng nhận bền vững như 4C, Rainforest Alliance và hữu cơ. Yêu cầu về chất lượng và nguồn gốc được thực hiện ngay từ vườn cây, trở thành trách nhiệm chung của người trồng, hợp tác xã và doanh nghiệp.

Ông Bạch Thanh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Cà phê - Ca cao Việt Nam, cho rằng, từ những vùng trồng có trách nhiệm, chất lượng và minh bạch như ở Gia Lai, ngành cà phê có thêm nền tảng để nâng sức cạnh tranh và củng cố uy tín trên thị trường xuất khẩu.

Theo ông Tuấn: “Mục đích không những sản phẩm tốt mà phải bảo đảm được toàn bộ chuỗi hành trình sản phẩm. Việt Nam hiện nay là 1 trong những quốc gia đứng đầu về cà phê robusta toàn cầu. Nếu chúng ta áp dụng thành công thì không những mang lại giá trị cho thành viên hiệp hội mà còn mang lại giá trị vị thế cho quốc gia”.

Từ vườn cây đến khâu thu mua, chế biến, sự liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp đang đưa kỹ thuật canh tác bền vững, công nghệ số và truy xuất nguồn gốc vào sản xuất cà phê ở buôn làng Gia Lai. Khi các bên cùng tuân thủ quy trình, chia sẻ lợi ích và bảo đảm đầu ra, hạt cà phê không chỉ nâng cao chất lượng, giá trị mà còn giảm tác động đến môi trường. Đây là nền tảng để người dân yên tâm đầu tư, gắn bó lâu dài với cây cà phê và nâng sức cạnh tranh của sản phẩm trên thị trường.