Không gian mạng: Lăng kính ảo, trách nhiệm thật

Không gian mạng không chỉ phản ánh đời sống xã hội mà còn góp phần định hình cách con người nghĩ, nói và hành xử. Khi một phát ngôn dung tục được tung hô, một hành vi phản cảm trở thành trò giải trí, hay một scandal được biến thành công cụ câu kéo sự chú ý, ranh giới giữa đúng và sai, văn minh và lệch chuẩn cũng dần bị xóa nhòa.

Đáng lo không chỉ là sự xuất hiện của những biểu hiện lệch chuẩn, mà là quá trình chúng được chia sẻ, cổ súy và lặp lại đến mức trở nên quen mắt, quen tai, thậm chí được xem như chuyện “bình thường”. Khi cái lệch chuẩn được bình thường hóa, chuẩn mực xã hội sẽ âm thầm bị dịch chuyển. Vì vậy, làm sạch không gian mạng không đơn thuần là xử lý những nội dung xấu độc, mà sâu xa hơn là bảo vệ nền tảng văn hóa, đạo đức và kỷ cương của đời sống xã hội.

Internet mở ra không gian rộng lớn để mỗi người tự do chia sẻ thông tin, thể hiện quan điểm, sáng tạo nội dung và kết nối cộng đồng. Nhưng tự do trên không gian mạng không thể tách rời trách nhiệm.

Thực tế cho thấy, một bộ phận người sử dụng mạng xã hội đang cố tình tạo ra những nội dung lệch chuẩn để thu hút sự chú ý. Có người chọn cách phát ngôn gây sốc, chửi bới, xúc phạm người khác; có người cổ súy lối sống bất cần, thách thức; lại có người xây dựng hình ảnh coi thường các giá trị đạo đức và pháp luật như một cách để tạo thương hiệu cá nhân.

Điều đáng nói là những nội dung ấy đôi khi không bị cộng đồng quay lưng mà ngược lại còn nhận được lượng tương tác rất lớn. Càng gây sốc, càng nhiều người xem; càng gây tranh cãi, càng được chia sẻ. Từ đó hình thành một vòng xoáy nguy hiểm: nội dung lệch chuẩn tạo ra sự chú ý, sự chú ý tạo ra lượt xem, lượt xem lại trở thành động lực để tiếp tục sản xuất những nội dung lệch chuẩn hơn.

Nếu không được nhận diện và ngăn chặn kịp thời, sự hung hăng có thể bị ngộ nhận là “bản lĩnh”; còn sự nổi tiếng bằng mọi giá lại được xem như một thước đo thành công. Những gì được nói, được cổ súy và lan truyền trên mạng có tác động trực tiếp đến nhận thức và hành vi ngoài đời. Không thể tồn tại thứ tư duy “trên mạng nói gì cũng được” hoặc “chỉ là giải trí thôi”.

Thuật toán trục lợi và khi sự lệch chuẩn được “thưởng”

Vì sao một số nội dung phản cảm vẫn có đất sống và ngày càng bành trướng? Câu trả lời không chỉ nằm ở người tạo nội dung mà còn ở chính thuật toán phân phối của các nền tảng mạng xã hội xuyên biên giới. Đặt mục tiêu giữ chân người dùng và mưu cầu lợi nhuận lên hàng đầu, các thuật toán này được thiết kế để chủ động khuếch đại sự phẫn nộ, tính giật gân và những cuộc tranh cãi nảy lửa. Chúng biến sự lệch chuẩn thành một mô hình kinh doanh béo bở. Trong khi đó, tâm lý tò mò của một bộ phận người dùng khiến những nội dung gây sốc dễ dàng được lan truyền.

Điều nghịch lý là nhiều người vào xem để “phê phán”, chia sẻ để “bóc phốt”, bình luận để “lên án”, nhưng chính những hành động ấy lại vô tình tiếp tay cho thuật toán, giúp nội dung tiêu cực tiếp cận thêm nhiều người.

Đừng biến sự chú ý thành phần thưởng cho cái xấu. Đừng biến một nhân vật có hành vi lệch chuẩn thành “người nổi tiếng” chỉ vì họ có nhiều lượt theo dõi, và càng không nên lấy số lượt xem làm thước đo cho giá trị. Một xã hội văn minh phải biết mình đang tôn vinh điều gì.

Chế tài nghiêm minh: Lằn ranh giữa tự do biểu đạt và vi phạm pháp luật

Việc các cơ quan chức năng tăng cường quản lý, chấn chỉnh và xử lý những biểu hiện vi phạm trên không gian mạng là vô cùng cấp thiết. Tuy nhiên, làm sạch không gian mạng không đồng nghĩa với việc loại bỏ mọi ý kiến khác biệt. Xã hội cần phân biệt rõ giữa khác biệt và lệch chuẩn, phản biện và xúc phạm, quyền tự do biểu đạt và hành vi vi phạm pháp luật. Một người có quyền thể hiện quan điểm, nhưng không có quyền vu khống, xúc phạm nhân phẩm người khác. Một người có quyền sáng tạo nội dung, nhưng không thể lấy “câu view” làm lý do để cổ súy bạo lực hay truyền bá thông tin sai lệch.

Để răn đe hiệu quả, bên cạnh việc xử phạt vi phạm hành chính, cơ quan quản lý cần áp dụng những chế tài đánh thẳng vào lợi ích kinh tế. Việc thiết lập và mở rộng "Danh sách đen" (Blacklist) để ngăn chặn tuyệt đối dòng tiền quảng cáo đổ vào các kênh nội dung "rác", đồng thời siết chặt định danh tài khoản mạng xã hội, chính là những biện pháp cốt lõi để cắt đứt "nguồn sống" của nội dung bẩn.

Không chỉ chống cái xấu, phải làm cho cái tốt nổi bật hơn Một môi trường mạng lành mạnh không thể chỉ được xây dựng bằng việc gỡ bỏ nội dung độc hại. Quan trọng hơn, phải tạo ra một hệ sinh thái mà ở đó, những giá trị tích cực có sức hấp dẫn và lan tỏa mạnh mẽ.

Những người có sức ảnh hưởng (KOLs, Influencers) cần nhận thức rõ trách nhiệm xã hội của mình. Ảnh hưởng càng lớn, trách nhiệm càng cao. Mỗi lời nói, hành động của họ có thể tác động đến cách ứng xử của cả một cộng đồng. Cùng với đó, gia đình và nhà trường cần trang bị cho thế hệ trẻ năng lực “miễn dịch” số: biết phân biệt thật -giả, giá trị -phản giá trị; biết kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm với từng nút "Share" hay "Comment".

Không để lệch chuẩn trở thành “bình thường mới”

Cuộc đấu tranh làm sạch không gian mạng cần sự vào cuộc đồng bộ. Trong đó, pháp luật phải là hàng rào bảo vệ, công nghệ là công cụ hỗ trợ, truyền thông là lực lượng định hướng và cộng đồng chính là chủ thể quyết định môi trường mạng sẽ trở thành như thế nào.

Làm sạch không gian mạng không phải là làm cho mạng xã hội im tiếng. Đó là chối bỏ cái xấu để bảo vệ cái tốt; ngừng chia sẻ cái ác để nuôi dưỡng sự tử tế; để những tiếng nói trách nhiệm được cất lên mạnh mẽ hơn, và để những biểu hiện lệch chuẩn vĩnh viễn không có cơ hội biến thành “chuẩn mực”. Đó không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý, mà là trách nhiệm chung của mỗi chúng ta đối với môi trường văn hóa mà chính mình và thế hệ mai sau đang hít thở mỗi ngày.