VOV.VN - Từ tinh mơ đến sẩm tối, những bếp lò ở làng nghề đúc đồng Ý Yên (trước thuộc tỉnh Nam Định, nay thuộc tỉnh Ninh Bình) vẫn đỏ rực lửa. Giữa cái nóng bỏng của lò đúc, những người thợ vẫn bền bỉ giữ lửa nghề, gìn giữ tinh hoa truyền thống và hồn cốt của làng quê, hun đúc nên những sản phẩm mang hồn cốt cha ông.
Trải qua gần 900 năm thăng trầm, làng nghề đúc đồng Ý Yên, trước thuộc tỉnh Nam Định, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, trong đó tiêu biểu là các làng Tống Xá và Vạn Điểm, được xem là một trong những cái nôi lớn của nghề đúc đồng truyền thống Việt Nam. Nơi đây nổi tiếng với các sản phẩm thủ công tinh xảo, đa dạng từ đồ thờ cúng như đỉnh, lư đồng, vật dụng sinh hoạt đến tượng mỹ nghệ nổi tiếng khắp cả nước và quốc tế nhờ chất lượng cao, kỹ thuật truyền thống và đường nét hoa văn sắc sảo, được làm từ đồng nguyên chất.
Làng nghề đúc đồng Ý Yên còn là điểm đến văn hóa hấp dẫn, thu hút du khách tìm hiểu quy trình đúc đồng truyền thống và trải nghiệm không gian làng nghề đậm bản sắc Việt.
Ngày nay, trải qua nhiều biến động lịch sử, nghề đúc đồng Ý Yên vẫn được gìn giữ và phát huy nhờ bàn tay tài hoa của các thế hệ nghệ nhân. Mỗi sản phẩm đúc đồng là kết tinh của nhiều công đoạn công phu, từ chọn đất làm khuôn, tạo hình hoa văn, nướng khuôn, nấu và rót đồng cho đến phá khuôn, mài giũa, chạm khắc và đánh bóng.
Làm khuôn đất: Người thợ phải lựa chọn đất sét vàng hoặc sét xanh lấy ở tầng sâu, có độ dẻo cao, lọc kỹ, phơi ải rồi phối trộn thủ công với trấu xay, rơm băm hoặc cát mịn tạo khuôn đúc bền, chịu nhiệt tốt.Tạo hình hoa văn: Để tạo nên những sản phẩm đúc đồng tinh xảo và có hồn, công đoạn định hình hoa văn trên khuôn cần tỉ mỉ, cẩn trọng, am hiểu đặc tính của đất và độ co ngót của kim loại, thường do những người thợ lành nghề, giàu kinh nghiệm đảm nhiệm.Nướng khuôn: Khuôn được hong khô, nướng đều trên bếp than hoặc bếp dầu nhằm tăng độ bền, tránh nứt vỡ khi rót đồng. Khi khuôn đạt yêu cầu, bề mặt chuyển màu sẫm, khô chắc, gõ phát tiếng đanh, không còn hơi ẩm.Nhóm lửa, canh nhiệt lò - công đoạn đòi hỏi sự tập trung và cảm nhận nghề. Nhiều cơ sở ở làng nghề đúc đồng Ý Yên hiện nay đã áp dụng công nghệ đúc đồng bằng bếp dầu nhằm nâng cao năng suất và kiểm soát chất lượng sản phẩm.Khoảnh khắc rót đồng nóng chảy vào khuôn, quyết định chất lượng và sự thành bại của mẻ đúc.Sau khi đúc, những phần kim loại thừa như đồng trào, đồng rơi được người thợ thu gom cẩn thận, làm sạch và phân loại để tái sử dụng cho các mẻ nấu tiếp theo. Cách làm này không chỉ giúp tiết kiệm nguyên liệu, giảm chi phí sản xuất mà còn góp phần hạn chế chất thải, bảo vệ môi trường trong quá trình sản xuất tại làng nghề.Sau khi đồng nguội và kết tinh hoàn toàn, công nhân sử dụng dụng cụ chuyên dụng để phá khuôn, lấy ra sản phẩm thô. Công đoạn này được thực hiện cẩn trọng nhằm tránh làm sứt mẻ, biến dạng sản phẩm, đồng thời chuẩn bị cho các bước làm sạch, mài giũa và hoàn thiện tiếp theo.Sản phẩm đúc vừa ra khuôn còn nguyên dấu tích của đất và kim loại nóng. Đối với sản phẩm lớn, cần rất nhiều công đoạn để hoàn thiện.Mài, giũa và chỉnh sửa từng chi tiết nhỏ trên bề mặt sản phẩm sau đúc, nhằm loại bỏ phần kim loại thừa, làm phẳng bề mặt và hoàn thiện hình dáng theo thiết kế. Công đoạn này đòi hỏi sự tỉ mỉ, chính xác, góp phần nâng cao chất lượng và giá trị thẩm mỹ của sản phẩm.Chạm khắc hoa văn là công đoạn thể hiện rõ tay nghề và thẩm mỹ của người thợ. Trên nền sản phẩm đúc đã định hình, người thợ dùng dụng cụ chạm chuyên dụng để tỉa, gọt, làm nổi hoa văn, đòi hỏi sự chính xác và cảm nhận tinh tế về độ dày - mỏng của kim loại, nhằm tạo chiều sâu, đường nét sắc sảo và hoàn thiện giá trị nghệ thuật của sản phẩm đúc đồng.Sản phẩm được đánh bóng thủ công bằng dụng cụ và vật liệu chuyên dụng, giúp làm sạch bề mặt, làm nổi màu đồng tự nhiên và tôn lên các đường nét, hoa văn tinh xảo. Công đoạn này đòi hỏi sự khéo léo và kinh nghiệm của người thợ để sản phẩm đạt độ sáng hài hòa, bền màu và hoàn thiện giá trị thẩm mỹ.Sau khi đánh bóng, để làm nổi bật các đường nét hoa văn chạm khắc, người thợ sử dụng bút sơn chuyên dụng tô đậm các chi tiết theo bố cục đã định. Công đoạn này giúp tạo độ tương phản, làm rõ chiều sâu hoa văn, đồng thời tăng tính thẩm mỹ và giá trị hoàn thiện cho sản phẩm đúc đồng.Sản phẩm đúc đồng của làng nghề Ý Yên mang giá trị tinh hoa thủ công truyền thống, được giới sưu tầm và thị trường cao cấp đặc biệt ưa chuộng.
Từ khóa: đúc đồng, Làng nghề đúc đồng Ý Yên, đúc đồng Ý Yên Ninh Bình, làng nghề truyền thống Ninh Bình, nghề đúc đồng truyền thống, Ý Yên, Ninh Bình