Khi cảnh báo lốc xoáy chưa đủ để người dân hành động

Chiều tối 24/9, tại Trụ sở Cục Khí tượng Thủy văn Việt Nam (Hà Nội), các chuyên gia khí tượng thủy văn trong nước và quốc tế đã có phiên trao đổi chuyên sâu về dự báo thời tiết nguy hiểm, cảnh báo thiên tai và dự báo dựa trên tác động. Phiên thảo luận diễn ra trong khuôn khổ Hội nghị Ban tư vấn dự báo thời tiết nguy hiểm của Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), tổ chức tại Hà Nội từ ngày 21-24/9/2026.

Một trong những nội dung thu hút sự quan tâm là kinh nghiệm của Mỹtrong việc ứng phó với tình trạng người dân phớt lờ hoặc chưa phản ứng kịp thời trước các cảnh báo lốc xoáy. Ông William Bolhofer, đại diện Cục Khí quyển và Đại dương Quốc gia Hoa Kỳ (NOAA) cho biết: "Thực tế này đặt ra yêu cầu không chỉ nâng cao chất lượng dự báo mà còn phải thay đổi cách thức truyền tải thông tin cảnh báo đến cộng đồng. Một cảnh báo thiên tai chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người nhận hiểu được mức độ nguy hiểm, biết nguy cơ có thể tác động đến mình như thế nào và biết cần phải làm gì".

Theo chuyên gia, đây cũng là cơ sở để Mỹthúc đẩy chuyển đổi từ cách tiếp cận thiên về dự báo hiện tượng sang dự báo dựa trên tác động.Dự báo thời tiết truyền thống thường tập trung trả lời các câu hỏi như hiện tượng gì xảy ra, xảy ra ở đâu và khi nào. Tuy nhiên, với những hiện tượng diễn biến nhanh và có sức tàn phá lớn như lốc xoáy, việc cung cấp thông tin về hiện tượng chưa phải là đích đến cuối cùng.

Theo chia sẻ của chuyên gia NOAA, thông tin cảnh báo cần hướng nhiều hơn tới những tác động cụ thể đối với cộng đồng. Thay vì chỉ thông báo nguy cơ xuất hiện lốc xoáy, thông tin dự báo có thể được chuyển hóa thành các nội dung mà người dân dễ sử dụng trong quyết định ứng phó: "Khu vực nào có nguy cơ cao, nhóm đối tượng nào có thể bị ảnh hưởng và cần thực hiện hành động gì khi cảnh báo được phát đi".

Cách tiếp cận này được gọi là dự báo dựa trên tác động, trong đó thông tin khí tượng được kết nối với thông tin về mức độ rủi ro và hành động ứng phó. Điểm quan trọng là đưa thông tin khoa học đến gần hơn với nhu cầu thực tế của cộng đồng.

“Đại sứ thời tiết” đưa cảnh báo đến cộng đồng

Một kinh nghiệm đáng chú ý khác được ông William Bolhofer chia sẻlà sáng kiến “Weather Ready Nations” "Quốc gia sẵn sàng với thời tiết". Trong khuôn khổ sáng kiến này, Mỹchú trọng đào tạo các “Đại sứ thời tiết” tại cộng đồng, qua đó hình thành mạng lưới những người có khả năng tiếp nhận, hiểu và truyền tải thông tin dự báo, cảnh báo đến các nhóm dân cư.

Cách làm này nhằm giải quyết một trong những mắt xích quan trọng của hệ thống cảnh báo sớm: thông tin từ cơ quan dự báo phải đến được đúng đối tượng và được chuyển hóa thành hành động. Đối với những hiện tượng nguy hiểm như lốc xoáy, khoảng thời gian từ khi cảnh báo được phát đi đến khi người dân đưa ra quyết định ứng phó có thể rất ngắn. Vì vậy, khả năng truyền đạt thông tin dễ hiểu và đúng đối tượng có ý nghĩa quan trọng.

Tăng độ phân giải dự báo khi xuất hiện tình huống khẩn cấp

Theo ông William Bolhofer, NOAA cũng có cơ chế để các bang yêu cầu cơ quan này hỗ trợ xây dựng những bản dự báo có độ phân giải cao hơn trong một số tình huống khẩn cấp. Việc tăng độ phân giải giúp thu hẹp và xác định cụ thể hơn những khu vực có nguy cơ cao, từ đó hỗ trợ các cơ quan chức năng tập trung nguồn lực và đưa ra cảnh báo phù hợp.

Đây là một hướng tiếp cận cho thấy dự báo thời tiết nguy hiểm ngày càng được đặt trong mối quan hệ chặt chẽ với quản lý rủi ro thiên tai và ra quyết định. Thay vì cung cấp một thông tin chung cho phạm vi rộng, các sản phẩm dự báo có thể được phát triển theo nhu cầu cụ thể của từng khu vực và tình huống.

Chia sẻ từ Mỹcũng đặt ra một vấn đề đang ngày càng được quan tâm tại nhiều quốc gia: chất lượng dự báo khoa học không phải yếu tố duy nhất quyết định hiệu quả của cảnh báo thiên tai. Trong bối cảnh mạng xã hội và các nền tảng trực tuyến phát triển mạnh, người dân có thể tiếp nhận cùng lúc nhiều nguồn thông tin khác nhau. Nếu thông tin chính thống không được truyền tải dễ hiểu, kịp thời và phù hợp với nhu cầu của cộng đồng, khả năng cảnh báo bị bỏ qua có thể gia tăng. Đây cũng là vấn đề được nhiều chuyên gia quốc tế đề cập tại phiên thảo luận ở Hà Nội.

Dự báo thời tiết nguy hiểm phải hướng tới hành động

Kết luận phiên thảo luận, PGS.TS Mai Văn Khiêm, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Việt Nam cho rằng, các cơ quan khí tượng thủy văn ở nhiều quốc gia đang cùng đối mặt với những vấn đề tương đồng. Thiên tai có xu hướng thay đổi về cường độ, tần suất và phạm vi xuất hiện; trong đó dự báo mưa lớn vẫn là một thách thức lớn. Cùng với đó là sự gia tăng nhanh chóng của các nguồn thông tin dự báo từ mô hình, internet và mạng xã hội.

Tại Việt Nam, một trong những hướng đang được đẩy mạnh là giáo dục cộng đồng, tăng cường phối hợp với các ngành, lĩnh vực và duy trì thông tin thường xuyên trên các nền tảng trực tuyến cũng như phương tiện truyền thông. Mục tiêu không chỉ là cung cấp một bản tin cảnh báo thiên tai mà quan trọng hơn là giúp người dân hiểu được nguy cơ, xác định mức độ ảnh hưởng và chủ động thực hiện các biện pháp ứng phó.

Kinh nghiệm từ Mỹvà các quốc gia tham dự Hội nghị WMO cho thấy dự báo thời tiết nguy hiểm đang chuyển từ việc trả lời “thời tiết sẽ xảy ra như thế nào” sang câu hỏi “thời tiết sẽ tác động đến con người ra sao và cần hành động gì”. Đây cũng là hướng tiếp cận có ý nghĩa trong việc nâng cao hiệu quả cảnh báo sớm, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai và đưa thông tin khí tượng thủy văn thực sự trở thành công cụ hỗ trợ cộng đồng ra quyết định.